بانک خون بندناف رویان، اولین و بزرگترین بانک خون بندناف خاورمیانه که با ذخیرهسازی سلولهای بنیادی خون بندناف دهها هزار نوزاد ایرانی، سلامت نسل آینده را بیمه کرده است.
در دنیایی که بیماریها هر روز چهره جدیدی به خود میگیرند، جایی که امید به درمان گاهی در لابهلای سلولهای کوچک پنهان است، مؤسسه رویان همچون نگینی درخشان در عرصه پزشکی بازساختی ایران میدرخشد. همزمان با سالگرد بیستسالگی بانک سلولهای بنیادی خون بندناف رویان، فرصتی است تا نگاهی بیندازیم به این مسیر پرافتخار. از یک کلینیک کوچک ناباروری در دهه ۷۰ شمسی تا تبدیل شدن به قطب خاورمیانه در ذخیرهسازی و کاربرد سلولهای بنیادی، رویان نه تنها هزاران خانواده را امیدوار کرده، بلکه ایران را به نقشه جهانی پزشکی بازساختی رسانده است.
ریشههای رویان: از درمان ناباروری تا پزشکی بازساختی
داستان رویان از سال ۱۳۷۰ شمسی آغاز میشود، زمانی که ایران هنوز درگیر چالشهای اولیه پس از انقلاب بود و علم پزشکی بیشتر به درمانهای سنتی تکیه داشت. دکتر سعید کاظمی آشتیانی، همراه با گروهی از پژوهشگران جهاد دانشگاهی علوم پزشکی ایران، کلینیک ناباروری رویان را تأسیس کردند. هدف اولیه ساده بود: کمک به زوجهای نابارور برای تجربه شادی والد شدن. در آن دوران، فناوریهای کمکباروری مانند IVF (لقاح مصنوعی) در جهان نوپا بودند و در ایران، رویان پیشگام شد. به سرعت، این کلینیک به موفقیتهای چشمگیری دست یافت.
اما رویان از همان ابتدا افقهای وسیعتری را میدید. در سال ۱۳۷۷، مجوز مرکز تحقیقات علوم سلولی و در ۱۳۸۷، مرکز تحقیقات پزشکی تولید مثل را از وزارت بهداشت دریافت کرد. آبان ۱۳۸۸، نقطه عطف بود: رویان از پژوهشکده به پژوهشگاه ارتقا یافت و به عنوان یک نهاد مستقل علمی، بر سلولهای بنیادی تمرکز کرد. چرا سلولهای بنیادی؟ چون این سلولهای جادویی، قادرند به انواع مختلف سلولهای بدن تبدیل شوند و بافتهای آسیبدیده را ترمیم کنند. تصور کنید: سلولی که میتواند قلب شکسته را التیام بخشد یا استخوان شکسته را بازسازی کند. رویان این رویا را به واقعیت تبدیل کرد.
طبق گزارشهای سایت رسمی رویان، پژوهشگاه امروز بیش از ۲۰۰ پژوهشگر دارد و در زمینههایی مانند مهندسی بافت، ژنتیک تولید مثل و سلولدرمانی پیشتاز است. یکی از دستاوردهای اولیه، توسعه روشهای نوین کشت سلول بود که به درمان ناباروری کمک کرد، اما پایهای شد برای گامهای بزرگتر. در سالهای اخیر، رویان با هشدارهای پزشکی مانند بیماری شریان محیطی (PAD) – که تشخیص دیرهنگام آن میتواند به قطع عضو منجر شود – نشان داد که علم آن نه تنها درمانی، بلکه پیشگیرانه است. این تاریخچه، درس بزرگی میدهد: علم وقتی با همدلی ترکیب شود، معجزه میکند.
بانک خون بندناف رویان: گنجینهای از امید برای نسل آینده
بانک سلولهای بنیادی خون بندناف رویان، در سال ۱۳۸۴، درست ۲۰ سال پیش، این بانک زیستی با مأموریت ساده اما نوآورانه تأسیس شد: جمعآوری، پردازش و ذخیرهسازی سلولهای بنیادی از خون بندناف نوزادان تازه متولدشده. خون بندناف، که قبلاً دور ریخته میشد، حالا به عنوان "بیمه سلامت آینده" شناخته میشود. چرا؟ چون حاوی سلولهای بنیادی هماتوپوئتیک (خونساز) است که میتواند بیش از ۸۰ بیماری را درمان کند، از سرطانهای خون مانند لوسمی تا تالاسمی و نقصهای ایمنی.
تأسیس این بانک، پاسخی به نیاز ملی بود. در آن زمان، ایران فاقد چنین زیرساختی بود و خانوادهها مجبور بودند به خارج از کشور مراجعه کنند. رویان با سرمایهگذاری جهاد دانشگاهی، آزمایشگاههای پیشرفتهای راهاندازی کرد: از جداسازی سلولها با روشهای استریل تا ذخیرهسازی در نیتروژن مایع در دمای منفی ۱۹۶ درجه سانتیگراد. فرآیند ساده اما با تکنولوژی بالا است: پس از زایمان، خون بندناف (حدود ۱۰۰-۲۰۰ میلیلیتر) جمعآوری میشود، تستهای میکروبی و ژنتیکی روی آن انجام میگیرد، و سلولهای بنیادی جدا شده در کیسههای مخصوص ذخیره میشوند. این خدمات، شخصیسازیشده است؛ یعنی سلولهای هر نوزاد فقط برای خانوادهاش قابل استفاده است.
امروز، بانک رویان با ۴۶ نمایندگی در سراسر ایران، بزرگترین بانک هیبرید (ترکیبی عمومی و خصوصی) خاورمیانه است. طبق آمار اخیر (تا پایان ۱۴۰۳)، بیش از ۲۳۵ هزار نمونه خون بند ناف ذخیرهسازی شده – عددی که از ۱۸۰ هزار در سال ۱۴۰۱ جهش کرده. این آمار نه تنها اعتماد خانوادهها را نشان میدهد، بلکه به معنای بیمه سلامت صدها هزار کودک است. تصور کنید: مادری که نوزادش را به دنیا میآورد، همزمان آیندهاش را در برابر بیماریها ایمن میکند.
دستاوردها: از استانداردهای جهانی تا درمانهای واقعی
بیست سال فعالیت بانک خون بندناف رویان، پر از دستاوردهای درخشان است. یکی از برجستهترینها، بومی سازی و پیاده سازی استاندارد NETCORD-FACT در سالهای اخیر است، فعالیت مطابق این استاندارد، تضمین میکند که فرآیندهای رویان در سطح بینالمللی رقابتی است: از کنترل کیفیت تا ایمنی. نتیجه؟ ایران حالا صادرکننده دانش به کشورهای همسایه است.
سالگرد بیستسالگی: جشن پیشرفت و نگاهی به عقب
بیستمین سالگرد تاسیس بانک خون بندناف رویان، که در مهر ۱۴۰۴ جشن گرفته شد، فرصتی برای بازخوانی این مسیر بود. در کنگره بینالمللی رویان، از بانک به پاس فعالیتهایش تقدیر شد. مدیرعامل اعلام کرد: "از ۲۰۰ هزار نمونه در ۱۴۰۲ به ۲۳۵ هزار رسیدهایم – نمادی از اعتماد ملی." این سالگرد، نه تنها جشن آمار، بلکه روایت داستانهاست: مادری که فرزندش با سلولهای ذخیرهشده از لوسمی نجات یافت.
در مقایسه با منطقه، اسرائیل و ترکیه برنامههای تحقیقاتی قوی دارند، اما رویکرد یکپارچه رویان – ترکیب بانک عمومی/خصوصی با کارآزماییهای بالینی – منحصربهفرد است. این سالگرد، یادآوری کرد که سرمایهگذاری دولتی و خصوصی، کلید موفقیت است.
دکتر مرتضی ضرابی: مردی که رویاها را واقعی کرد
دکتر مرتضی ضرابی، پزشک عمومی با دکتری تخصصی در سلولی مولکولی، از دانشجویی پرتلاش به مدیرعامل بانک رویان رسید. بیش از دو دهه: از تأسیس بانک در ۱۳۸۴ تا گسترش به ۴۶ شعبه. ضرابی نه تنها مدیر است، بلکه پژوهشگری با دهها مقاله بینالمللی. او میگوید: "سلولهای بنیادی، هدیهای از طبیعت برای نسل آینده است." تحت رهبریاش، بانک خون بندناف رویان از یک زیست بانک به موسسهای قابل احترام با دستاوردهای فاخر علمی تبدیل شد – ساده، اما الهامبخش.
افقهای آینده: از ذخیرهسازی به درمانهای شخصی
آینده رویان، هیجانانگیزتر است. هدف، فراتر از ذخیرهسازی: تولید داروهای سلولی و کارآزماییهای بالینی برای فلج مغزی، اوتیسم، آرتروز و..، درمانهای شخصیسازیشده – بر اساس ژنتیک هر بیمار –تحقیقات مهندسی بافت و زخم پوشهای پیشرفته زیستی، راه اندازی پالایشگاه محصولات مشتق از ضمائم زایمانی در راه است.
نتیجهگیری: رویان، میراثی برای همیشه
بیست سال بانک خون بندناف رویان، داستانی از استقامت، نوآوری و امید است. از ریشههای ناباروری تا گنجینه سلولهای بنیادی، این سازمان نه تنها جانها را نجات داده، بلکه آینده را بیمه کرده. حالا نوبت ماست: حمایت از علم، برای نسلی سالمتر. رویان نشان داد که با ایمان به دانش، معجزه ممکن است.
پایان مطلب./