به گزارش پایگاه اطلاع رسانی بنیان، افسردگی یکی از شایع‌ترین مشکلات روانی در جهان است که میلیون‌ها نفر را تحت تاثیر قرار می‌دهد. این بیماری نه تنها بر خلق و خو تاثیر می‌گذارد، بلکه می‌تواند زندگی روزمره، روابط اجتماعی و حتی سلامت جسمانی را مختل کند. طبق آمارها، افسردگی می‌تواند به عنوان یکی از اصلی‌ترین عوامل ناتوانی در جهان شناخته شود و در موارد شدید، به افکار خودکشی منجر گردد. اما در سال‌های اخیر، پیشرفت‌های علمی در زمینه سلول‌های بنیادی، دریچه‌ای جدید به سوی درمان این بیماری باز کرده است. سلول‌های بنیادی با توانایی خود در ترمیم بافت‌ها و تنظیم فرآیندهای زیستی، می‌توانند نقش کلیدی در کاهش علائم افسردگی ایفا کنند. در این متن، به بررسی نقش سلول‌های بنیادی در درمان افسردگی، علل این بیماری، دستاوردها و پروژه‌های انجام‌شده، و برنامه‌های آینده می‌پردازیم.

سلول‌های بنیادی چیست و چگونه کار می‌کنند؟

سلول‌های بنیادی سلول‌هایی هستند که هنوز به نوع خاصی تبدیل نشده‌اند و می‌توانند به سلول‌های مختلف بدن تمایز یابند. این سلول‌ها مانند یک منبع ذخیره برای بدن عمل می‌کنند و در ترمیم آسیب‌ها نقش دارند. انواع مختلفی از سلول‌های بنیادی وجود دارد، مانند سلول‌های بنیادی جنینی، سلول‌های بنیادی بزرگسالان و سلول‌های بنیادی القایی. سلول‌های بنیادی مزانشیمی که اغلب از مغز استخوان، بافت چربی یا بند ناف گرفته می‌شوند، یکی از انواع مهم هستند که در درمان افسردگی مورد توجه قرار گرفته‌اند.

این سلول‌ها می‌توانند به سلول‌های عصبی تبدیل شوند یا با ترشح مواد حمایتی، به ترمیم سلول‌های آسیب‌دیده کمک کنند. برای مثال، آن‌ها می‌توانند التهاب را کاهش دهند، رشد سلول‌های جدید را تحریک کنند و تعادل مواد شیمیایی در مغز را بهبود بخشند. در مغز، سلول‌های بنیادی می‌توانند به نواحی مانند هیپوکامپ که در افسردگی آسیب می‌بیند، کمک کنند تا سلول‌های عصبی جدید تولید شود. این فرآیند که نوروژنز نام دارد، یکی از کلیدی‌ترین مکانیسم‌ها در مبارزه با افسردگی است.

افسردگی چیست و چرا رخ می‌دهد؟

افسردگی یک بیماری پیچیده است که علائم آن شامل احساس غم پایدار، از دست دادن علاقه به فعالیت‌ها، اختلال در خواب و اشتها، و کاهش انرژی می‌شود. این بیماری می‌تواند ناشی از عوامل ژنتیکی، محیطی و زیستی باشد. یکی از اصلی‌ترین علل زیستی افسردگی، عدم تعادل در مواد شیمیایی مغز مانند سروتونین، نوراپی‌نفرین و دوپامین است. این مواد که نوروترانسمیتر نامیده می‌شوند، نقش مهمی در تنظیم خلق و خو دارند. وقتی سطح آن‌ها کاهش می‌یابد، فرد احساس افسردگی می‌کند.

در سطح سلولی، افسردگی با کاهش تولید سلول‌های عصبی جدید در مغز مرتبط است. نواحی مانند هیپوکامپ که مسئول حافظه و احساسات هستند، در افراد افسرده کوچک‌تر می‌شوند. التهاب مزمن و استرس اکسیداتیو نیز نقش دارند، زیرا باعث آسیب به سلول‌های عصبی می‌شوند. استرس طولانی‌مدت می‌تواند محور هیپوتالاموس-هیپوفیز-آدرنال را مختل کند و سطح کورتیزول را افزایش دهد که این امر به نوبه خود نوروژنز را کاهش می‌دهد.

سلول‌های بنیادی می‌توانند این مشکلات را برطرف کنند. آن‌ها با کاهش التهاب، افزایش تولید سلول‌های عصبی جدید و تنظیم سطح نوروترانسمیترها، به بهبود افسردگی کمک می‌کنند. برای مثال، سلول‌های بنیادی مزانشیمی می‌توانند میکروگلیا را از حالت التهابی به حالت ضدالتهابی تغییر دهند و مواد محافظتی مانند فاکتور نوروتروفیک مشتق از مغز ترشح کنند که رشد سلول‌های عصبی را افزایش می‌دهد.

افسردگی مقاوم: دیواری که در حال فروپاشی است

در میان انواع افسردگی، موارد مقاوم به درمان (TRD) چالش‌برانگیزترین هستند. موارد مقاوم به درمان زمانی تشخیص داده می‌شود که بیمار پس از حداقل دو دوره درمانی استاندارد – مانند داروهای ضدافسردگی یا جلسات روان‌درمانی – بهبود قابل توجهی نشان ندهد. این وضعیت حدود ۳۰ درصد از بیماران افسرده را درگیر می‌کند و با علائم شدیدتری مانند ناامیدی عمیق، انزوای کامل و اختلال در عملکرد روزانه همراه است. بار اقتصادی TRD عظیم است؛ درمان‌های پیشرفته می‌توانند سالانه هزاران دلار هزینه داشته باشند، در حالی که از دست دادن بهره‌وری کاری، خسارت‌های بیشتری به بار می‌آورد.

موارد مقاوم به درمان اغلب با التهاب عصبی شدید و تغییرات ساختاری در مغز مرتبط است، جایی که هیپوکامپ و قشر پیش‌پیشانی آسیب می‌بینند. عوامل ژنتیکی، مانند جهش در ژن‌های مرتبط با سروتونین، می‌توانند پاسخ به درمان را کاهش دهند. با این حال، نوآوری‌های اخیر دیوار مقاومت را در حال فروپاشی نشان می‌دهند. رویکردهای ترکیبی، مانند ادغام داروها با تحریک مغناطیسی ترانس‌کرانیال (TMS) – که با پالس‌های مغناطیسی نواحی مغزی را فعال می‌کند – نرخ بهبود را تا ۵۰ درصد افزایش داده است. کتامین، به عنوان یک داروی سریع‌الاثر، در دوزهای کنترل‌شده، علائم را در عرض ساعات کاهش می‌دهد، هرچند نیاز به نظارت دقیق دارد.

علاوه بر این، توجه به عوامل اجتماعی حیاتی است. حمایت خانواده، گروه‌های حمایتی و دسترسی به خدمات بهداشتی، می‌توانند نتایج را بهبود بخشند. مطالعات ۲۰۲۵ نشان می‌دهد که برنامه‌های جامع، شامل ارزیابی ژنتیکی برای انتخاب داروهای شخصی‌سازی‌شده، می‌تواند موارد مقاوم به درمان را به یک اختلال قابل مدیریت تبدیل کند. این پیشرفت‌ها نه تنها امید را زنده می‌کنند، بلکه بر لزوم سرمایه‌گذاری در تحقیقات تأکید دارند.

چرایی تاثیر سلول‌های بنیادی بر افسردگی

تاثیر سلول‌های بنیادی بر افسردگی به دلیل توانایی آن‌ها در ترمیم مدارهای عصبی آسیب‌دیده است. افسردگی اغلب با اختلال در مسیرهای دوپامینرژیک مرتبط است، به ویژه در ناحیه تگمنتال شکمی که سلول‌های دوپامینرژیک A10 قرار دارند. این سلول‌ها مسئول تنظیم پاداش و انگیزه هستند و در افسردگی فعالیت آن‌ها کاهش می‌یابد.

سلول‌های بنیادی می‌توانند به این نواحی مهاجرت کنند و سلول‌های جدید تولید نمایند. مطالعات نشان داده که تزریق سلول‌های بنیادی به مغز موش‌های افسرده، باعث افزایش ترشح سروتونین و دوپامین می‌شود. این افزایش به دلیل تحریک نوروژنز و کاهش التهاب است. علاوه بر این، سلول‌های بنیادی می‌توانند از طریق مسیر واگوس، سیگنال‌هایی به مغز ارسال کنند که التهاب را کاهش دهد و خلق را بهبود بخشد.

یکی از دلایل اصلی تاثیرگذار بودن سلول‌های بنیادی، توانایی آن‌ها در عبور از سد خونی-مغزی از طریق مسیر بینی است. این روش غیرتهاجمی اجازه می‌دهد سلول‌ها مستقیم به مغز برسند و بدون نیاز به جراحی، تاثیر بگذارند. همچنین، سلول‌های بنیادی القایی که از سلول‌های پوستی بیمار تولید می‌شوند، می‌توانند مدل‌های شخصی‌سازی‌شده برای درک بهتر بیماری ایجاد کنند.

دستاوردها و پروژه‌های انجام‌شده

در لبه پیشرو تحقیقات، سلول‌های بنیادی مزانشیمی (MSCs) به عنوان قهرمانان خاموش ظاهر شده‌اند. این سلول‌ها، استخراج‌شده از مغز استخوان، بافت چربی یا خون بند ناف، با خواص ضدالتهابی و بازسازی‌کننده خود، پتانسیل تغییر بازی در درمان افسردگی را دارند. افسردگی اغلب با التهاب مزمن در مغز همراه است، جایی که میکروگلیاها (سلول‌های ایمنی مغز) به حالت پروالتهابی (M1) شیفت می‌کنند و نوروژنز (رشد نورون‌های جدید) را مختل می‌سازند. سلولهای بنیادی مزانشیمی با ترشح فاکتورهای ضدالتهابی مانند IL-10 و TGF-β، این میکروگلیاها را به حالت محافظ (M2) تبدیل می‌کنند و التهاب را مهار می‌نمایند.

در سال‌های اخیر، پروژه‌های متعددی برای استفاده از سلول‌های بنیادی در درمان افسردگی انجام شده است. یکی از دستاوردها، تولید سلول‌های دوپامینرژیک A10 از سلول‌های بنیادی انسانی است که در مدل‌های حیوانی افسردگی، رفتارهای افسرده‌وار را کاهش داده. در یک پروژه، سلول‌های بنیادی مزانشیمی از بند ناف گرفته شده و به موش‌های افسرده تزریق گردید. نتایج نشان داد که این سلول‌ها التهاب را کاهش می‌دهند و نوروژنز را در هیپوکامپ افزایش می‌دهند، که منجر به بهبود رفتارهای مانند علاقه به غذا و فعالیت می‌شود.

پروژه دیگری بر روی موش‌های مقاوم به درمان تمرکز داشت. در این پروژه، سلول‌های بنیادی کپسوله‌شده به بطن جانبی مغز تزریق شد و نتایج نشان داد که این سلول‌ها رفتارهای افسرده‌وار را بهبود می‌بخشند و سلول‌های عصبی جدید تولید می‌کنند. همچنین، در مطالعات انسانی اولیه، سلول‌های بنیادی از خون بند ناف به بیماران افسرده مقاوم تزریق شد و بهبود در علائم مشاهده گردید، هرچند این مطالعات هنوز در مراحل اولیه هستند.

در پروژه‌ای دیگر، سلول‌های بنیادی القایی برای مدل‌سازی افسردگی استفاده شد. این سلول‌ها به نورون‌های سروتونرژیک تبدیل شدند و واکنش آن‌ها به داروهای ضدافسردگی بررسی گردید. نتایج نشان داد که این مدل‌ها می‌توانند به درک بهتر مکانیسم‌های افسردگی کمک کنند و داروهای جدید را آزمایش نمایند.

یکی از دستاورهای مهم، استفاده از وزیکول‌های خارج سلولی از سلول‌های بنیادی است. این وزیکول‌ها بدون نیاز به سلول زنده، مواد محافظتی را به مغز می‌رسانند و التهاب را کاهش می‌دهند. در مدل‌های حیوانی، این روش باعث افزایش سطح فاکتورهای رشد و بهبود افسردگی شد.

برنامه‌های آینده

آینده درمان افسردگی با سلول‌های بنیادی بسیار امیدوارکننده است. برنامه‌های آینده شامل توسعه روش‌های غیرتهاجمی مانند تزریق بینی است که اجازه می‌دهد سلول‌ها بدون جراحی به مغز برسند. همچنین، استفاده از سلول‌های بنیادی شخصی‌سازی‌شده از بیمار، خطر رد پیوند را کاهش می‌دهد و درمان را موثرتر می‌کند.

یکی از برنامه‌ها، ترکیب سلول‌های بنیادی با داروهای ضدافسردگی است تا پاسخ درمانی را افزایش دهد. مطالعات آینده بر روی بیماران مقاوم به درمان تمرکز خواهند داشت تا ببینند آیا سلول‌های بنیادی می‌توانند این گروه را درمان کنند. علاوه بر این، مدل‌های حیوانی پیشرفته‌تر برای بررسی طولانی‌مدت ایمنی و کارایی توسعه خواهند یافت.

در زمینه تحقیقاتی، برنامه‌هایی برای بررسی مکانیسم‌های دقیق مانند نقش مسیر نوتچ در تمایز سلول‌ها وجود دارد. این می‌تواند به تولید سلول‌های خاص A10 کمک کند که مستقیم بر مسیرهای پاداش تاثیر بگذارند. همچنین، استفاده از سلول‌های بنیادی برای درمان افسردگی همراه با بیماری‌های دیگر مانند سکته یا آلزایمر در برنامه‌های آینده قرار دارد.

در نهایت، با پیشرفت فناوری، سلول‌های بنیادی می‌توانند بخشی از درمان استاندارد افسردگی شوند و کیفیت زندگی میلیون‌ها نفر را بهبود بخشند.

نتیجه‌گیری

سلول‌های بنیادی با توانایی ترمیم و تنظیم مغز، امیدی تازه برای درمان افسردگی ایجاد کرده‌اند. این سلول‌ها نه تنها علائم را کاهش می‌دهند، بلکه علل زیستی مانند کاهش نوروژنز و التهاب را هدف قرار می‌دهند. با دستاوردها و پروژه‌های فعلی، و برنامه‌های آینده، می‌توان انتظار داشت که درمان افسردگی متحول شود. البته، نیاز به تحقیقات بیشتر برای اطمینان از ایمنی و کارایی وجود دارد، اما آینده روشن است.

پایان مطلب./