ایران با پیشتازی در فناوری سلولهای بنیادی، از درمان ناباروری و ترمیم زخم تا رتبههای برتر جهانی، دریچهای از امید به روی پزشکی بازساختی گشوده است.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی بنیان، در دنیای امروز، پزشکی بازساختی به عنوان یکی از پیشرفتهترین شاخههای علم، امیدهای تازهای برای درمان بیماریهای پیچیده ایجاد کرده است. سلولهای بنیادی، که مانند آجرهای ساختمانی بدن عمل میکنند، قابلیت تبدیل شدن به انواع سلولهای مختلف را دارند و میتوانند بافتهای آسیبدیده را ترمیم کنند. ایران، به عنوان یکی از کشورهای پیشرو در این زمینه، دستاوردهای چشمگیری داشته است. از تولید اولین خطوط سلولهای بنیادی جنینی انسانی در خاورمیانه تا رتبه دوم جهانی در ذخیرهسازی خون بندناف، ایران نشان داده که میتواند با قدرتهای بزرگ رقابت کند.
تاریخچه پژوهش سلولهای بنیادی در ایران
پژوهشهای سلولهای بنیادی در ایران از اوایل دهه ۲۰۰۰ میلادی آغاز شد، زمانی که جهان هنوز با چالشهای اخلاقی و فنی این حوزه دست و پنجه نرم میکرد. مؤسسه رویان، به عنوان پیشگام این زمینه، در سال ۲۰۰۴ اولین خط سلولهای بنیادی جنینی انسانی را در ایران تولید کرد. این دستاورد نه تنها ایران را به عنوان اولین کشور مسلمان در این حوزه معرفی کرد، بلکه پایهای برای تحقیقات گستردهتر شد. از آن زمان، مراکز تحقیقاتی مختلفی مانند دانشگاه علوم پزشکی تهران، شیراز و اصفهان به این حوزه پیوستند و تعداد مقالات منتشرشده ایرانی در مجلات معتبر جهانی افزایش یافت.
تا سال ۲۰۰۷، فعالیتها محدود بود، اما پس از آن، با حمایتهای دولتی و سرمایهگذاریهای خصوصی، رشد انفجاری رخ داد. برای مثال، ایران در تولیدسلولهای بنیادی مزانشیمی (MSCs) که از مغز استخوان یا بافت چربی استخراج میشوند، پیشرفتهای زیادی داشت. این سلولها به دلیل توانایی خود در ترمیم بافتها و کاهش التهاب، به سرعت در آزمایشهای بالینی مورد استفاده قرار گرفتند. امروزه، ایران بیش از ۱۷ درصد از کل استنادهای آسیایی در این حوزه را به خود اختصاص داده و رتبه دوم را در خاورمیانه دارد. این پیشرفتها نه تنها علمی، بلکه اقتصادی هم بوده و بازار سلولهای بنیادی در ایران را به یکی از پویاترینها تبدیل کرده است.
دستاوردهای کلیدی مؤسسه رویان و دیگر مراکز
مؤسسه رویان، به عنوان قلب تپنده پژوهشهای سلولهای بنیادی در ایران، دستاوردهای بینظیری داشته است. یکی از برجستهترین آنها، افتتاح اولین کارخانه تولید سلولهای بنیادی در غرب آسیا در تهران است. این کارخانه قابلیت تولید انبوه سلولهای بنیادی برای درمانهای مختلف را دارد و میتواند نیازهای داخلی و حتی صادراتی را تأمین کند. همچنین، رویان در سالهای اخیر موفق به تولید محلول جداسازی سلولهای بنیادی از خون بند ناف شده که ایران را در میان ۱۰ کشور برتر جهان قرار داده است.
در حوزه ذخیرهسازی، ایران دومین کشور جهان در ذخیره خون بند ناف است. بیش از ۵۵۰۰ واحد خون بند ناف تنها در سه ماه اول سال جاری ذخیره شده که این سلولها میتوانند برای درمان بیماریهایی مانند سرطان خون یا اختلالات ژنتیکی استفاده شوند. پژوهشگران ایرانی همچنین مدلهای آزمایشگاهی جنین انسانی را با استفاده از سلولهای بنیادی توسعه دادهاند که راهی جدید برای مطالعه مراحل اولیه رشد جنین بدون نیاز به جنین واقعی باز میکند. این نوآوری میتواند به درک بهتر نازایی و اختلالات ژنتیکی کمک کند.
علاوه بر رویان، دانشگاههای دیگر هم نقش مهمی ایفا کردهاند. برای نمونه، پژوهشگران دانشگاه شیراز در کاربرد سلولهای بنیادی برای ترمیم بافتهای آسیبدیده قلب و کبد پیشرفت کردهاند. در اصفهان، تمرکز بر مهندسی بافت بوده و بافتهای مصنوعی برای پیوند تولید شده است. این دستاوردها ایران را به رتبه هشتم جهانی در سلولدرمانی رسانده، جایی که از دوازدهم سال گذشته صعود کردهایم. تصور کنید، سلولهایی که از بدن خود بیمار استخراج میشوند، در آزمایشگاه تکثیر شده و دوباره به بدن بازمیگردند تا بیماری را درمان کنند – این واقعیت امروز ایران است.
کاربرد سلولهای بنیادی در درمان نازایی
نازایی یکی از چالشهای بزرگ جامعه مدرن است و حدود نیمی از موارد آن به مردان مربوط میشود. ایران در استفاده از سلولهای بنیادی برای درمان نازایی پیشتاز بوده است. سلولهای مزانشیمی (MSCs) که از منابع مختلفی مانند مغز استخوان، بافت چربی یا خون بند ناف گرفته میشوند، میتوانند به سلولهای تولیدکننده اسپرم تبدیل شوند. در آزمایشهای حیوانی، تزریق این سلولها به بیضههای آسیبدیده، اسپرماتوژنز (تولید اسپرم) را بازسازی کرده و حتی منجر به تولد فرزندان سالم شده است.
برای زنان، تزریق سلولهای بنیادی مزانشیمی به تخمدانها روشی نوین است که در ایران آزمایش شده. این روش میتواند تخمدانهای آسیبدیده از شیمیدرمانی یا یائسگی زودرس را احیا کند. برای مثال، در یک مطالعه، زنان مبتلا به نازایی با تزریق سلولهای بنیادی از خون قاعدگی خود، بهبود قابل توجهی نشان دادند. این سلولها التهاب را کاهش میدهند، عروق خونی جدید میسازند و سلولهای تخمدان را تحریک میکنند تا دوباره فعال شوند. مؤسسه آویسننا در تهران از این روش برای درمان زنانی با زخمهای رحمی استفاده کرده و نتایج امیدوارکنندهای به دست آورده.
در مردان، تمرکز بر درمان آزواسپرمی (عدم وجود اسپرم) است. پژوهشگران ایرانی نشان دادهاند که سلولهای بنیادی مزانشیمی میتوانند به سلولهای سرتولی (حمایتکننده اسپرم) تبدیل شوند و محیط مناسبی برای تولید اسپرم ایجاد کنند. همچنین، استفاده از سلولهای بنیادی القایی (iPSCs) که از سلولهای پوستی ساخته میشوند، راهی برای غلبه بر محدودیتهای اخلاقی است. تا کنون، بیش از ۱۰۰ آزمایش بالینی در ایران در این زمینه انجام شده و نرخ موفقیت در بازسازی اسپرماتوژنز به بیش از ۵۰ درصد رسیده. تصور کنید زوجی که سالها منتظر فرزند بودهاند، با یک تزریق ساده، رویایشان را محقق کنند – این آینده نزدیک ایران است.
نوآوریها در ترمیم زخم و پزشکی بازساختی
یکی از هیجانانگیزترین کاربردهای سلولهای بنیادی در ایران، ترمیم زخمهای مزمن است. زخمهایی مانند زخمهای دیابتی یا سوختگی که با روشهای سنتی درمان نمیشوند، با سلولهای بنیادی سلولهای بنیادی مزانشیمی شفا مییابند. این سلولها فاکتورهای رشد ترشح میکنند که التهاب را کاهش میدهند، رگهای خونی جدید میسازند و بافت را بازسازی میکنند. در یک مطالعه، بیماران با زخمهای پا دیابتی پس از تزریق سلولهای بنیادی مزانشیمی، بهبود ۸۰ درصدی نشان دادند.
ایران در ترکیب سلولهای بنیادی با لیزر درمانی نوآوری کرده است. مرکز تحقیقات لیزر پزشکی یارا در تهران، سلولهای بنیادی مزانشیمی را با نور لیزر کمتوان ترکیب کرده تا سرعت ترمیم زخم را افزایش دهد. این روش برای بیماران سالمند یا کسانی با سیستم ایمنی ضعیف ایدهآل است. همچنین، در مهندسی بافت، ایران بافتهای پوستی مصنوعی تولید کرده که برای سوختگیهای شدید استفاده میشود. این بافتها از سلولهای بنیادی بیمار ساخته میشوند تا رد پیوند رخ ندهد.
در حوزه قلب و عروق، سلولهای بنیادی برای ترمیم بافتهای آسیبدیده پس از سکته قلبی آزمایش شده. پژوهشگران نشان دادهاند که سلولهای بنیادی مزانشیمی میتوانند به سلولهای عضلانی قلب تبدیل شوند و عملکرد قلب را بهبود بخشند. این نوآوریها نه تنها زندگیها را نجات میدهند، بلکه هزینههای درمانی را کاهش میدهند. ایران با بیش از ۴۰۰۰ پیوند سلولهای بنیادی تا کنون، تجربه غنیای دارد که میتواند الگویی برای کشورهای در حال توسعه باشد.
چالشها و فرصتها در بازار سلولهای بنیادی
بازار جهانی سلولهای بنیادی با نرخ رشد سالانه ۱۶.۸ درصد در حال گسترش است و تا سال ۲۰۲۷ به بیش از ۵۰۰ میلیون دلار میرسد. ایران، با تمرکز بر سلولدرمانی، فرصتهای زیادی دارد. چالشهایی مانند مسائل اخلاقی (مانند استفاده از سلولهای جنینی) و مقررات پیچیده وجود دارد، اما ایران با صدور فتواهای حمایتی از سوی رهبران مذهبی، این موانع را برداشته است.
تهدیدها شامل هزینههای بالا و نیاز به فناوری پیشرفته است، اما فرصتها در صادرات دانش و محصولات نهفته. برای مثال، ایران میتواند سلولهای بنیادی را به کشورهای همسایه صادر کند. همچنین، با پیشرفت در CRISPR (ویرایش ژن)، ایران میتواند درمانهای شخصیسازیشده ارائه دهد. بازار داخلی هم پتانسیل بالایی دارد، زیرا بیش از ۱۵ درصد جمعیت ایران با بیماریهای مزمن دست و پنجه نرم میکنند که سلولهای بنیادی میتواند آنها را درمان کند.
برنامههای آینده و چشمانداز
آینده سلولهای بنیادی در ایران روشن است. برنامههای دولتی شامل افزایش سرمایهگذاری در مهندسی بافت و ژندرمانی است. تا سال ۲۰۳۰، ایران هدف دارد به یکی از پنج کشور برتر جهان در این حوزه برسد. مؤسسه رویان برنامههایی برای توسعه مدلهای جنینی و درمانهای مبتنی بر سلولهای بنیادی القایی دارد که میتواند نازایی را ریشهکن کند.
کنگرههای بینالمللی مانند بیستمین کنگره زیستشناسی سلولی، بستری برای تبادل دانش فراهم میکند. همچنین، تمرکز بر سلولدرمانی برای بیماریهای نورولوژیکی مانند پارکینسون و آلزایمر افزایش خواهد یافت. با همکاریهای بینالمللی، ایران میتواند فناوریهای جدید مانند چاپ سهبعدی بافتها را وارد کند. چشمانداز این است که تا یک دهه آینده، درمانهای سلولهای بنیادی بخشی روتین از پزشکی ایران شود و میلیونها نفر از آن بهره ببرند.
نتیجهگیری
ایران با دستاوردهایش در سلولهای بنیادی، نه تنها چالشهای داخلی را حل کرده، بلکه الگویی جهانی شده است. از ترمیم زخمهای مزمن تا درمان نازایی، این فناوری زندگیها را تغییر میدهد. با ادامه سرمایهگذاری و نوآوری، آیندهای پربار در انتظار است. این داستان نه تنها علمی، بلکه الهامبخش است و نشان میدهد که با اراده، میتوان مرزهای دانش را جابهجا کرد.
پایان مطلب./