باکتریوفاژها، ویروسهای شکارچی باکتری، با هدف قرار دادن دقیق عفونتهای مقاوم، امید نوینی برای نجات جان بیماران در دنیای پسا-آنتیبیوتیکی هستند.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی بنیان، در دنیای امروز، عفونتهای باکتریایی مقاوم به داروهای رایج، یکی از بزرگترین چالشهای پزشکی به شمار میرود. این عفونتها اغلب در بیمارانی که سیستم ایمنی ضعیفی دارند، مانند کسانی که تحت درمان سرطان هستند، مشکلات جدی ایجاد میکنند. درمان با باکتریوفاژ، روشی نوین است که از ویروسهای خاصی استفاده میکند تا باکتریهای مضر را هدف قرار دهد و نابود کند. این روش، که ریشه در کشفهای اولیه قرن بیستم دارد، اکنون با پیشرفتهای علمی دوباره مورد توجه قرار گرفته است. باکتریوفاژها، ویروسهایی هستند که فقط به باکتریها حمله میکنند و به سلولهای انسانی آسیبی نمیرسانند. این ویژگی، آنها را به گزینهای ایدئال برای درمان عفونتهای مقاوم تبدیل کرده است.
تاریخچه درمان با باکتریوفاژ
کشف باکتریوفاژها به بیش از یک قرن پیش بازمیگردد. در سال ۱۹۱۵، دانشمندی انگلیسی به نام فردریک تورت، پدیدهای را مشاهده کرد که باکتریها را نابود میکرد. دو سال بعد، فلیکس دیهرل فرانسوی، این ویروسها را به عنوان درمانی برای عفونتها معرفی کرد. در دهههای ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰، این روش در کشورهای شرقی مانند اتحاد جماهیر شوروی و لهستان محبوب شد و برای درمان بیماریهایی مانند اسهال خونی و عفونتهای پوستی استفاده میشد.
با کشف آنتیبیوتیکها در دهه ۱۹۴۰، علاقه به این درمان در غرب کاهش یافت. اما با افزایش مقاومت باکتریها به آنتیبیوتیکها، این روش دوباره احیا شد. امروزه، مراکز تحقیقاتی در گرجستان و لهستان، هزاران بیمار را با این روش درمان کردهاند. برای مثال، در مرکز درمانی تفلیس، بیماران با عفونتهای مقاوم به چندین دارو، با موفقیت درمان شدهاند. این تاریخچه نشان میدهد که درمان با باکتریوفاژ نه تنها قدیمی است، بلکه با پیشرفتهای مدرن، پتانسیل بالایی برای حل مشکلات فعلی دارد.
مکانیسم عمل درمان با باکتریوفاژ
باکتریوفاژها مانند موشکهای هدایتشونده عمل میکنند. آنها به سطح باکتری میچسبند و ماده ژنتیکی خود را به داخل آن تزریق میکنند. سپس، از سامانههای سلولی باکتری برای تولید نسخههای بیشتر از خود استفاده میکنند تا در نهایت، باکتری را منفجر کنند و ویروسهای جدید آزاد شوند. این فرآیند، چرخه لیتیک نام دارد و بسیار هدفمند است.
یکی از مزایای کلیدی، توانایی نفوذ به لایههای بیوفیلم است. بیوفیلمها، لایههای چسبناکی هستند که باکتریها برای محافظت از خود میسازند و آنتیبیوتیکها اغلب نمیتوانند به آنها نفوذ کنند. باکتریوفاژها با تولید آنزیمهای خاص، این لایهها را تجزیه میکنند. علاوه بر این، آنها میتوانند با آنتیبیوتیکها همافزایی داشته باشند و حساسیت باکتریها را به داروها بازگردانند. در بیماران سرطانی، که سیستم ایمنی ضعیفی دارند، این روش میتواند عفونتهای ناشی از باکتریهایی مانند سودوموناس آئروژینوزا یا کلبسیلا پنومونیه را کنترل کند بدون اینکه تعادل میکروبی بدن را برهم بزند.
پژوهشها نشان دادهاند که این درمان میتواند پاسخ ایمنی بدن را نیز تقویت کند. برای مثال، باکتریوفاژها میتوانند سلولهای ایمنی را فعال کنند تا بهتر با عفونت مبارزه کنند. این مکانیسمها، درمان را به گزینهای ایمن و کارآمد تبدیل کردهاند، به ویژه برای عفونتهای داخل سلولی که باکتریها درون سلولهای میزبان پنهان میشوند.
دستاوردها و پروژههای موفق
در سالهای اخیر، پروژههای متعددی موفقیت این درمان را اثبات کردهاند. یکی از برجستهترین موارد، درمان یک بیمار با عفونت مقاوم در دستگاه گوارش بود که با ترکیب باکتریوفاژ و آنتیبیوتیک، کاملاً بهبود یافت. در ایالات متحده، مرکزی در دانشگاه پیتسبورگ، بزرگترین مجموعه مطالعات موردی را منتشر کرد که در آن، بیش از ۲۰ بیمار با عفونتهای مقاوم، با موفقیت درمان شدند. این مطالعات، جزئیات دقیقی از نحوه استفاده از باکتریوفاژهای شخصیسازیشده ارائه دادند.
در اروپا، پروژهای در بلژیک برای درمان عفونتهای سوختگی انجام شد. در این پروژه، کوکتلی از باکتریوفاژها روی زخمهای بیماران اعمال شد و نتایج نشان داد که عفونتها سریعتر کنترل میشوند. همچنین، در لهستان، واحدی ویژه برای درمان عفونتهای مقاوم راهاندازی شده که هزاران بیمار را درمان کرده است. یکی از موارد موفق، درمان عفونت استخوانی در بیمارانی بود که آنتیبیوتیکها بر آنها بیتأثیر بودند؛ ۸۷ درصد بیماران بهبود یافتند.
در آسیا، پروژهای در ژاپن بر روی عفونتهای ریوی تمرکز داشت. پژوهشگران باکتریوفاژهایی را مهندسی کردند که علیه باکتریهای مقاوم به چندین دارو عمل کنند. نتایج، کاهش قابل توجه عفونت در مدلهای حیوانی نشان داد. همچنین، در سال ۲۰۲۴، مطالعهای در هند نشان داد که این درمان میتواند عفونتهای ادراری ناشی از اشریشیا کلی مقاوم را درمان کند. این دستاوردها، نه تنها در انسان، بلکه در حیوانات نیز دیده شده؛ برای مثال، در مرغداریها، استفاده از باکتریوفاژها عفونتهای سالمونلا را کاهش داد و نیاز به آنتیبیوتیکها را کم کرد.
در زمینه سرطان، پروژهای در قطر بر روی بیماران سرطانی با عفونتهای مقاوم تمرکز داشت. نتایج نشان داد که باکتریوفاژها میتوانند عفونتهای مرتبط با شیمیدرمانی را کنترل کنند و مرگومیر را کاهش دهند. این پروژهها، با حمایت سازمانهایی مانند سازمان جهانی بهداشت، ادامه دارند و نشاندهنده پتانسیل جهانی این درمان هستند.
کاربردها در درمان عفونتهای مرتبط با سرطان
بیماران سرطانی اغلب به دلیل درمانهایی مانند شیمیدرمانی یا جراحی، سیستم ایمنی ضعیفی دارند و مستعد عفونتهای مقاوم میشوند. درمان با باکتریوفاژ در این زمینه، نقش کلیدی ایفا میکند. برای مثال، در عفونتهای خونی ناشی از باکتریهای مقاوم، این روش میتواند باکتریها را مستقیماً هدف قرار دهد و تعادل میکروبی روده را حفظ کند.
یکی از کاربردهای نوین، استفاده از باکتریوفاژها برای نابودی بیوفیلمها در دستگاههای پزشکی مانند کاتترها است. این بیوفیلمها اغلب باعث عفونتهای مزمن در بیماران سرطانی میشوند. پژوهشها نشان دادهاند که باکتریوفاژها میتوانند این لایهها را تجزیه کنند و درمان را مؤثرتر سازند. همچنین، در عفونتهای ریوی مرتبط با سرطان، ترکیب این درمان با آنتیبیوتیکها، نتایج بهتری نشان داده است.
در پروژههای اخیر، باکتریوفاژهای مهندسیشده برای هدفگیری باکتریهای داخل سلولی در بیماران سرطانی استفاده شدهاند. این رویکرد، عفونتهای پنهان را کنترل میکند و به شیمیدرمانی کمک میکند تا مؤثرتر باشد. علاوه بر این، این درمان میتواند پاسخ ایمنی ضدسرطان را تقویت کند و به عنوان یک ابزار دوگانه عمل کند.
چالشها و عوارض
با وجود مزایا، این درمان چالشهایی دارد. یکی از مشکلات اصلی، واکنش ایمنی بدن به باکتریوفاژها است که میتواند آنها را خنثی کند. همچنین، باکتریها ممکن است به باکتریوفاژها مقاوم شوند، هرچند این مقاومت اغلب موقتی است. قوانین و مقررات نیز مانعی هستند؛ در بسیاری از کشورها، این درمان هنوز به طور گسترده تأیید نشده و فقط در موارد خاص استفاده میشود.
عوارض جانبی معمولاً خفیف هستند، مانند تب یا حساسیت، اما در بیماران با سیستم ایمنی ضعیف، نیاز به نظارت دقیق وجود دارد. تولید باکتریوفاژهای خالص و استاندارد نیز هزینهبر است. برای غلبه بر این چالشها، پژوهشگران به دنبال روشهای نوین مانند کپسوله کردن باکتریوفاژها برای حفاظت از آنها در بدن هستند.
برنامههای آینده
آینده این درمان روشن است. با پیشرفت هوش مصنوعی، میتوان باکتریوفاژها را بهینه کرد تا سریعتر و دقیقتر عمل کنند. پروژههایی مانند توسعه بانکهای بزرگ باکتریوفاژ در اروپا و آمریکا، دسترسی را آسانتر میکنند. ترکیب با فناوریهای نانو، مانند استفاده از نانوذرات برای حمل باکتریوفاژها، میتواند نفوذ به عفونتهای عمیق را افزایش دهد.
در سال ۲۰۲۵، انتظار میرود آزمایشهای بالینی بیشتری انجام شود، به ویژه برای عفونتهای ریوی و گوارشی. سازمانهایی مانند آژانس دارویی اروپا، در حال تدوین قوانین جدید برای تسهیل استفاده هستند. همچنین، کاربرد در کشاورزی و تصفیه آب، میتواند از گسترش مقاومت جلوگیری کند. در کشورهای در حال توسعه، این درمان به دلیل هزینه کم، میتواند انقلابی ایجاد کند. پژوهشگران پیشبینی میکنند که تا دهه آینده، این روش بخشی استاندارد از درمان عفونتها شود.
نتیجهگیری
درمان با باکتریوفاژ، راهحلی نوآورانه برای مبارزه با عفونتهای مقاوم است. با مکانیسمهای هدفمند، دستاوردها در پروژههای موفق و برنامههای آینده، این روش میتواند جان میلیونها نفر را نجات دهد. هرچند چالشهایی وجود دارد، اما پیشرفتهای علمی آن را به گزینهای ایدئال تبدیل کرده است. این درمان نه تنها عفونتها را کنترل میکند، بلکه به حفظ تعادل طبیعی بدن کمک میکند و آیندهای بدون وابستگی به آنتیبیوتیکها را نوید میدهد. با ادامه پژوهشها، امیدواریم این فناوری به زودی در دسترس همگان قرار گیرد.
پایان مطلب./