به گزارش پایگاه اطلاع‌رسانی بنیان، شهر رامسر در شمال ایران، با داشتن مقادیر بالای طبیعی رادیم و رادون در خاک و آب‌های زیرزمینی، به عنوان یک منطقه با تشعشعات زمینه‌ای بالا (HBRA) شناخته می‌شود. علیرغم این مواجهه طولانی‌مدت محیطی، مطالعات اپیدمیولوژیک موجود تاکنون افزایش قابل توجهی در بروز سرطان در میان ساکنان بومی این منطقه گزارش نکرده‌اند. این پارادوکس که می‌تواند ناشی از سازوکارهای تطابقی زیستی یا عوامل محافظتی محیطی و سبک زندگی باشد، زمینه یک پژوهش مروری قرار گرفته است. این بررسی بر آن است تا فراتر از فرضیه‌های ژنتیکی، نقش عوامل غیروراثتی، به ویژه رژیم غذایی سرشار از سبزیجات خام، میوه‌ها، مغزها و سیر را که در سبد غذایی سنتی مردم رامسر یافت می‌شود، به عنوان یک عامل محافظ احتمالی بررسی کند. شواهد علمی گسترده نشان می‌دهند که چنین رژیم‌های گیاهی با اثرات آنتی‌اکسیدانی و ضدالتهابی قوی خود می‌توانند در برابر آسیب‌های اکسیداتیو ناشی از عوامل محیطی، از جمله تشعشعات، محافظت ایجاد کنند. در مقابل، رژیم‌های غذایی اسیدزای حاوی غذاهای فرآوری‌شده و پروتئین حیوانی بالا که در بسیاری از جوامع مدرن رواج دارد، با خطر بالاتر ابتلا به سرطان مرتبط هستند. این مرور با مقایسه این دو الگوی تغذیه‌ای، بر این نکته تأکید می‌کند که عوامل سبک زندگی و تغذیه می‌توانند تأثیر زیستی استرس‌ورزهای محیطی مانند مواجهه مزمن با تشعشعات طبیعی را تعدیل کنند و نویدبخش رویکردهای نوین در پیشگیری از سرطان باشند.

بوم سرطان در ایران و رامسر
سرطان در ایران، علت حدود ۱۰ درصد از کل مرگ‌ومیرها را تشکیل می‌دهد که این رقم از میانگین جهانی (۱۲.۵ درصد) پایین‌تر است. سالانه حدود ۱۱۲ هزار مورد جدید سرطان در کشور ثبت می‌شود. با این حال، الگوی جغرافیایی سرطان در ایران یکدست نیست؛ در شمال کشور، به ویژه استان‌های گیلان و مازندران، سرطان‌های گوارشی مانند معده و مری شیوع بیشتری دارد. رامسر، شهری ساحلی در استان مازندران، در این منطقه واقع شده، اما ویژگی منحصربه‌فرد آن، سطح بالای طبیعی تشعشعات یونیزان ناشی از غلظت زیاد رادیم در سنگ‌های رسوبی و در نتیجه، غلظت بالای گاز رادون در هوا و آب است. مواجهه مزمن با چنین سطحی از تشعشعات، بر اساس مدل‌های خطی مرسوم در رادیوبیولوژی، انتظار افزایش نرخ سرطان، به ویژه سرطان ریه، را ایجاد می‌کند. با این حال، داده‌های اپیدمیولوژیک محدود موجود از این منطقه، شواهد قاطعی از افزایش بروز سرطان میان ساکنان ثابت‌قدم آن ارائه نمی‌دهد. این تناقض ظاهری، پرسش جذابی را برای پژوهشگران ایجاد کرده است: آیا عوامل دیگری در این جمعیت وجود دارد که اثر بالقوه پرتوزایی محیط را خنثی یا تعدیل می‌کند؟

فراتر از شانس: وزن سنگین عوامل بیرونی در سرطان‌زایی
برای درک بهتر این پارادوکس، نگاهی کلی به عوامل مؤثر در ایجاد سرطان ضروری است. امروزه این باور علمی قوت گرفته که اگرچه جهش‌های تصادفی سلولی (عوامل درونی) نقش دارند، اما سهم عوامل بیرونی یا «اکسترینسیک» در ابتلا به سرطان بسیار پررنگ‌تر است. یک مطالعه کمی مهم از دانشگاه استونی بروک نشان داد که حدود ۷۰ تا ۹۰ درصد از خطر ابتلا به سرطان ناشی از عوامل بیرونی مانند مواجهه‌های محیطی و رفتارهای سبک زندگی است. یک مرور علمی دیگر نیز تخمین می‌زند که تا ۸۰ درصد از سرطان‌ها می‌توانند به عوامل محیطی مرتبط باشند، در حالی که تنها حدود ۷ درصد از موارد جنبه ارثی خالص دارند. این عوامل بیرونی طیف وسیعی را شامل می‌شوند: از مصرف دخانیات (عامل بیش از ۸۵ درصد سرطان‌های ریه) و الکل گرفته تا رژیم غذایی ناسالم، چاقی، آلودگی هوا و مواجهه با مواد شیمیایی خاص یا تشعشعات. این دیدگاه، اهمیت مطالعه سبک زندگی ساکنان مناطقی مانند رامسر را برای یافتن عوامل محافظتی احتمالی دوچندان می‌سازد.

رژیم غذایی رامسر: سپری گیاهی در برابر استرس اکسیداتیو
یکی از مهم‌ترین فرضیه‌ها برای توضیح مقاومت مشاهده‌شده در رامسر، متمرکز بر رژیم غذایی سنتی ساکنان آن است. بر اساس بررسی‌ها، سبد غذایی در این منطقه به طور قابل توجهی گیاه‌پایه است و شامل مقادیر فراوانی از سبزیجات خام، میوه‌های تازه، مغزها (آجیل)، دانه‌ها و به ویژه سیر می‌شود. این مواد غذایی، منابع غنی از ترکیبات زیست‌فعال مانند آنتی‌اکسیدان‌ها، ویتامین‌ها و فیتوکمیکال‌ها هستند. مکانیسم عمل محافظتی این رژیم احتمالاً چندوجهی است:

مبارزه با رادیکال‌های آزاد: تشعشعات یونیزان و بسیاری دیگر از عوامل سرطان‌زای محیطی، با تولید گونه‌های فعال اکسیژن (رادیکال‌های آزاد) باعث آسیب اکسیداتیو به DNA و دیگر اجزای سلولی می‌شوند. آنتی‌اکسیدان‌های موجود در میوه‌ها و سبزیجات، این رادیکال‌های آزاد را خنثی کرده و از آسیب سلولی جلوگیری می‌کنند.

کاهش التهاب مزمن: التهاب زمینه‌ای، بستری مناسب برای پیشرفت سرطان‌زایی است. بسیاری از ترکیبات گیاهی (مانند ترکیبات موجود در سیر) دارای خواص ضدالتهابی قوی هستند.

تنظیم فرآیندهای سلولی: برخی فیتوکمیکال‌ها می‌توانند مسیرهای سیگنالینگ سلولی را که در رشد و مرگ برنامه‌ریزی‌شده سلول نقش دارند، تعدیل کنند.

آینه مقایسه: رژیم اسیدزا و خطر سرطان
برعکس رژیم گیاه‌پایه رامسر، الگوی غذایی حاکم بر بسیاری از جوامع صنعتی و در حال توسعه، «اسیدزا» توصیف می‌شود. این رژیم سرشار از غذاهای فرآوری‌شده، گوشت قرمز، چربی‌های اشباع، قندهای تصفیه‌شده و نمک زیاد است و فیبر و مواد مغذی گیاهی کمی دارد. چنین رژیمی نه‌تنها فاقد مواد محافظتی کافی است، بلکه خود می‌تواند با ایجاد استرس اکسیداتیو، التهاب و اختلال در متابولیسم، خطر سرطان را افزایش دهد. برای مثال، مصرف زیاد گوشت‌های فرآوری‌شده و غذاهای پرنمک با سرطان معده مرتبط است. مقایسه وضعیت رامسر با مناطق دارای نرخ بالای سرطان (مانند برخی کشورهای اروپای شرقی) که رژیم اسیدزا در آن‌ها رواج بیشتری دارد، فرضیه نقش محافظتی رژیم غذایی گیاهی را تقویت می‌کند. این تقابل، نشان‌دهنده آن است که انتخاب‌های غذایی می‌توانند حتی در بستر یک چالش محیطی ثابت (مانند تشعشعات بالا)، پیامدهای بهداشتی کاملاً متفاوتی رقم بزنند.

دیدگاه طب سنتی ایران و ریشه‌های تاریخی
توجه به نقش گیاهان و غذا در پیشگیری و درمان بیماری‌ها، ریشه در تاریخ پزشکی ایران دارد. در متون معتبر طب سنتی ایران مانند «قانون» ابن سینا و «الحاوی» رازی، به ده‌ها گیاه دارویی با خواص ضد «سرطان» (با تعریف زمان خود) اشاره شده است. جالب آنکه بررسی‌های نوین نشان داده بسیاری از این گیاهان حاوی ترکیبات آنتی‌اکسیدانی و ضدالتهابی هستند که در مطالعات آزمایشگاهی اثرات ضدسرطانی از خود نشان می‌دهند. رژیم غذایی مردم رامسر را می‌توان تا حدی تجلی کاربردی و امروزی این دانش کهن دانست، جایی که استفاده روزمره از موادی مانند سیر، سبزیجات کوهی و مغزها، بخشی طبیعی از سبک زندگی است و نه یک توصیه دارویی مجزا. این همسویی بین دانش سنتی و یافته‌های اپیدمیولوژیک مدرن، زاویه جالب دیگری به این پژوهش می‌بخشد.

چالش‌های کنونی ایران و لزوم توجه به سبک زندگی
درحالی که رامسر ممکن است الگویی خاص از تعامل مثبت با محیط را نشان دهد، کلیت ایران با چالش‌های افزایش‌دهنده خطر سرطان روبه‌رو است. بر اساس اظهارات مسئولان وزارت بهداشت، عوامل خطر اصلی در ایران شامل مصرف دخانیات و تریاک، مصرف غذاهای بسیار شور، کمبود مصرف میوه و سبزیجات، کمتحرکی و چاقی و همچنین آلودگی هوا است. این عوامل دقیقاً در نقطه مقابل الگوی زندگی و تغذیه مشاهده‌شده در رامسر قرار می‌گیرند. رشد سریع شهرنشینی، تغییر الگوی غذایی به سمت فست‌فودها و غذاهای فرآوری‌شده، و آلودگی محیطی، نگرانی‌ها درباره افزایش نرخ سرطان در دهه‌های آینده را در کشور شدت بخشیده است.

جمع‌بندی و چشم‌انداز
پارادوکس سلامت در رامسر، پنجره‌ای به سوی درک پیچیده تعامل بین ژن، محیط و سبک زندگی در بیماری‌زایی می‌گشاید. اگرچه برای رسیدن به نتیجه‌گیری قطعی درباره نقش انحصاری رژیم غذایی، انجام مطالعات اپیدمیولوژیک طولی دقیق و در مقیاس بزرگ در این منطقه ضروری است، اما شواهد موجود قویاً از این فرضیه حمایت می‌کنند که یک رژیم غذایی غنی از گیاهان می‌تواند یک عامل تعدیل‌کننده قوی در برابر استرس‌ورزهای محیطی، از جمله تشعشعات، باشد. این پژوهش، یادآوری مهمی است که در بحث سلامت عمومی و پیشگیری از سرطان، تمرکز صرف بر حذف عوامل خطر محیطی (که همواره امکان‌پذیر نیست) کافی نبوده و تقویت عوامل محافظتی درونی از طریق ترویج سبک زندگی سالم، به ویژه تغذیه مناسب، راهکاری کارآمد و امیدبخش است. بررسی مورد رامسر می‌تواند الهام‌بخش طراحی مطالعات بین‌رشته‌ای مشابه در دیگر مناطق خاص جهان و نیز تدوین راهبردهای تغذیه‌ای هدفمند برای جمعیت‌های در معرض خطر باشد.

پایان مطلب/