میکروبیوتای روده مادر از طریق تنظیم مسیرهای ایمنی، متابولیکی و هورمونی، نقش فعالی در ایجاد تحمل ایمنی در مرز مادر–جنین و تداوم بارداری سالم ایفا میکند.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی بنیان، بارداری از نظر ایمنی یکی از پیچیدهترین وضعیتهای زیستی در بدن انسان است؛ شرایطی که در آن سیستم ایمنی مادر باید همزمان دو وظیفه متضاد را انجام دهد: از یکسو حفظ توان دفاعی در برابر عوامل بیماریزا و از سوی دیگر، پذیرش جنینی که از نظر ژنتیکی نیمهبیگانه محسوب میشود. در سالهای اخیر، نگاه پژوهشگران به عوامل تنظیمکننده این تعادل ظریف تغییر کرده و یکی از بازیگران اصلی این صحنه، میکروبیوتای روده معرفی شده است. شواهد تازه نشان میدهد که جمعیت میکروبی ساکن روده، نهتنها در سلامت متابولیک و ایمنی عمومی نقش دارد، بلکه میتواند بهطور مستقیم بر تحمل ایمنی در مرز مادر–جنین اثر بگذارد.
بازخوانی تعامل ایمنی در سطح جفت
مرز مادر–جنین، بهویژه در سطح جفت، محیطی پویا و چندلایه است که در آن سلولهای ایمنی مادر، سلولهای تروفوبلاست جنینی و شبکهای از پیامرسانهای مولکولی با یکدیگر در تعاملاند. در این فضا، پاسخهای التهابی کلاسیک باید بهشدت کنترل شوند تا از آسیب به جنین جلوگیری شود. پژوهشهای جدید نشان میدهد که برخی متابولیتهای مشتق از میکروبیوتای روده مادر میتوانند به این ناحیه برسند و بیان ژنها و مسیرهای سیگنالینگ مرتبط با تحمل ایمنی را تغییر دهند. این یافتهها، نگاه سنتی به جفت بهعنوان یک سد منفعل را به چالش کشیده و آن را بهعنوان یک اندام پاسخگو به سیگنالهای دوردست معرفی میکند.
سیگنالهایی که از روده آغاز میشوند
یکی از محورهای کلیدی در این حوزه، بررسی مولکولهای کوچکی است که توسط باکتریهای روده تولید میشوند. اسیدهای چرب زنجیره کوتاه، مشتقات تریپتوفان و برخی لیپیدهای زیستفعال، از جمله این ترکیباتاند که قادرند از طریق گردش خون بر عملکرد سلولهای ایمنی اثر بگذارند. دادهها حاکی از آن است که این مولکولها میتوانند تمایز سلولهای T تنظیمی را تقویت کرده و همزمان فعالیت سلولهای التهابی را در بافتهای مرتبط با بارداری کاهش دهند. چنین تغییری، محیطی سازگارتر برای تداوم بارداری فراهم میکند، بدون آنکه سیستم ایمنی مادر بهطور کلی سرکوب شود.
تنظیم سلولهای ایمنی موضعی در رحم
رحم در دوران بارداری میزبان جمعیتی خاص از سلولهای ایمنی است که عملکردی متفاوت از همتایان خود در خون محیطی دارند. سلولهای کشنده طبیعی رحمی، ماکروفاژها و سلولهای دندریتیک، هر یک نقشی دقیق در حمایت از لانهگزینی و رشد جنین ایفا میکنند. پژوهشهای همراستا نشان میدهد که میکروبیوتای روده مادر میتواند الگوی فعالیت این سلولها را بهصورت غیرمستقیم تنظیم کند. تغییر در ترکیب میکروبی روده با تغییر در نسبت زیرگروههای سلولهای ایمنی رحمی همراه است؛ تغییری که در نهایت به سمت افزایش تحمل و کاهش واکنشهای مخرب سوق پیدا میکند.
پیوند میان التهاب سیستمیک و پیامدهای بارداری
التهاب مزمن خفیف، یکی از عوامل خطر شناختهشده برای بروز عوارض بارداری مانند پرهاکلامپسی و زایمان زودرس است. شواهد جدید نشان میدهد که اختلال در تعادل میکروبی روده میتواند این التهاب سیستمیک را تشدید کند. در مقابل، الگوهای میکروبی متعادل با کاهش سطوح سایتوکاینهای التهابی در گردش خون مادر همراهاند. این کاهش التهاب، نهتنها به بهبود شرایط مادر کمک میکند، بلکه محیط ایمنی آرامتری را برای جنین فراهم میسازد؛ محیطی که در آن احتمال فعالشدن پاسخهای ایمنی نامطلوب به حداقل میرسد.
نقش رژیم غذایی در شکلدهی پاسخ ایمنی بارداری
رژیم غذایی مادر یکی از عوامل تعیینکننده ترکیب میکروبیوتای روده است و بهطور غیرمستقیم بر تحمل ایمنی در بارداری اثر میگذارد. پژوهشهای اخیر نشان میدهد که مصرف فیبرهای غذایی خاص میتواند تولید متابولیتهای ضدالتهابی را افزایش دهد. این متابولیتها، از طریق محور روده–ایمنی، به تنظیم پاسخهای ایمنی مرتبط با بارداری کمک میکنند. در مقابل، رژیمهای غذایی پرچرب یا کمفیبر با کاهش تنوع میکروبی و افزایش سیگنالهای التهابی همراهاند؛ وضعیتی که میتواند تعادل ایمنی حساس دوران بارداری را بر هم بزند.
میکروبیوتا و برنامهریزی ایمنی جنین
یافتههای نوظهور نشان میدهد که تأثیر میکروبیوتای مادر به دوران بارداری محدود نمیشود و میتواند پیامدهای بلندمدتی برای سیستم ایمنی جنین داشته باشد. برخی متابولیتهای میکروبی قادرند از جفت عبور کرده و بر تمایز اولیه سلولهای ایمنی جنین اثر بگذارند. این فرآیند که بهعنوان نوعی «برنامهریزی ایمنی» شناخته میشود، میتواند حساسیت فرد را به بیماریهای التهابی یا آلرژیک در سالهای بعد زندگی تحت تأثیر قرار دهد. در این چارچوب، سلامت میکروبیوتای مادر بهعنوان یکی از عوامل زمینهساز سلامت ایمنی نسل بعد مطرح میشود.
ابهامها و مسیرهای ناشناخته
با وجود پیشرفتهای قابلتوجه، هنوز پرسشهای اساسی بیپاسخ ماندهاند. مشخص نیست که کدام گونههای میکروبی یا کدام ترکیبهای متابولیتی بیشترین نقش را در القای تحمل ایمنی دارند. همچنین، تفاوتهای فردی در ژنتیک مادر و جنین میتواند پاسخ به سیگنالهای میکروبی را تغییر دهد. این پیچیدگیها نشان میدهد که رابطه میان میکروبیوتا و ایمنی بارداری، شبکهای چندعاملی است که نمیتوان آن را به یک مسیر یا عامل واحد تقلیل داد. یکی از جنبههای جذاب این حوزه، امکان ترجمه یافتههای پایه به مداخلات بالینی است. ایده استفاده از پروبیوتیکها، پریبیوتیکها یا حتی مداخلات غذایی هدفمند برای بهبود تحمل ایمنی در بارداری، توجه زیادی را جلب کرده است. با این حال، پژوهشگران تأکید میکنند که هرگونه مداخله باید با احتیاط و بر پایه شواهد دقیق انجام شود. بارداری دورهای حساس است و دستکاری غیرهدفمند میکروبیوتا میتواند پیامدهای پیشبینینشدهای به همراه داشته باشد.
نقش میکروبیوتای روده در تعدیل پاسخهای هورمونی بارداری
یکی از ابعاد کمتر مورد توجه در مطالعات پیشین، ارتباط غیرمستقیم میکروبیوتای روده با تنظیم هورمونهای کلیدی بارداری است. دادههای جدید نشان میدهد که ترکیب میکروبی روده میتواند بر متابولیسم هورمونهایی مانند پروژسترون و استروژن اثر بگذارد؛ هورمونهایی که خود نقش تعیینکنندهای در تنظیم پاسخهای ایمنی رحم دارند. این تعامل دوطرفه بهگونهای است که تغییرات هورمونی بارداری نیز به نوبه خود ترکیب میکروبی را دگرگون میکند و یک چرخه تنظیمی پویا شکل میگیرد. چنین چرخهای میتواند توضیح دهد که چرا اختلالات میکروبی در برخی زنان با نوسانات هورمونی غیرطبیعی و افزایش خطر عوارض ایمنی همراه است. در مجموع، یافتههای جدید محققان نشان میدهد که میکروبیوتای روده، فراتر از یک عامل زمینهای، بهعنوان تنظیمکنندهای فعال در تحمل ایمنی مرز مادر–جنین عمل میکند. این دیدگاه، تعریف سنتی سلامت بارداری را گسترش داده و توجه را از تمرکز صرف بر عوامل هورمونی و ژنتیکی، به سوی شبکهای گستردهتر از تعاملات زیستی معطوف میکند. در این چارچوب، مراقبت از سلامت میکروبیوتای مادر میتواند بهعنوان بخشی جداییناپذیر از سلامت بارداری در نظر گرفته شود.
پایان مطلب./