به گزارش پایگاه اطلاع رسانی بنیان، سالمندان همیشه نگران زوال عقل هستند. اما چند سال اخیر تحقیقات مهمی نشان داده که واکسن زونا (هرپس زوستر) می‌تواند خطر ابتلا به زوال عقل را کاهش دهد، تشخیص جدید آن را به تأخیر بیندازد و حتی در کسانی که قبلاً زوال عقل دارند، پیشرفت بیماری را کند. این یافته‌ها نه از مطالعات معمولی، بلکه از «آزمایش‌های طبیعی» به دست آمده که روشی بسیار قوی برای کشف روابط علت و معلولی است.

مطالعه اول: آزمایش طبیعی در ولز با واکسن زنده (Zostavax) – کاهش ۲۰ درصدی تشخیص جدید زوال عقل

یکی از مهم‌ترین مطالعات، مقاله‌ای است که در مجله Nature منتشر شد. پژوهشگران از یک «آزمایش طبیعی» در ولز استفاده کردند. دولت بریتانیا در سال ۲۰۱۳ برنامه واکسیناسیون زونا را با واکسن زنده (Zostavax) شروع کرد. قانون واجد شرایط بودن بسیار ساده بود: کسانی که دقیقاً در تاریخ ۲ سپتامبر ۱۹۳۳ یا بعد از آن متولد شده بودند، حداقل یک سال فرصت دریافت واکسن داشتند. اما کسانی که حتی یک هفته زودتر متولد شده بودند، برای همیشه غیرواجد شرایط ماندند.

این تفاوت یک‌هفته‌ای سن، فرصت طلایی ایجاد کرد. پژوهشگران داده‌های الکترونیکی سلامت بیش از ۲۸۲ هزار نفر را بررسی کردند. نتایج نشان داد که احتمال دریافت واکسن در گروه واجد شرایط از تقریباً صفر به ۴۷.۲ درصد پرید. یعنی تفاوت سن یک هفته، باعث شد تقریباً نیمی از افراد واکسن بزنند.

روش کار بسیار دقیق بود: از طراحی «regression discontinuity» استفاده کردند. یعنی فقط افراد متولد نزدیک به خط قطع (۲ سپتامبر ۱۹۳۳) را مقایسه کردند. این دو گروه در همه ویژگی‌ها (سلامت، تحصیلات، رفتارهای پیشگیرانه) تقریباً یکسان بودند، جز احتمال دریافت واکسن. بنابراین هر تفاوتی در تشخیص زوال عقل، باید به خاطر واکسن باشد.

نتایج فوق‌العاده بود: دریافت واکسن زونا، احتمال تشخیص جدید زوال عقل را در ۷ سال پیگیری، ۳.۵ درصد مطلق (۲۰ درصد نسبی) کاهش داد. یعنی از هر ۵ تشخیص جدید زوال عقل، یکی جلوگیری یا به تأخیر افتاد. این اثر در زنان قوی‌تر از مردان بود. پژوهشگران برای اطمینان، همان روش را در داده‌های مرگ‌ومیر انگلیس و ولز تکرار کردند و دوباره کاهش معنادار مرگ ناشی از زوال عقل را دیدند.

مطالعه دوم: واکسن recombinant (Shingrix) در آمریکا – کاهش ۵۱ درصدی خطر زوال عقل

مقاله دیگری در Nature Communications منتشر شد که روی واکسن جدیدتر نوترکیب (RZV) یا Shingrix تمرکز داشت. این مطالعه در سیستم بهداشتی Kaiser Permanente Southern California انجام شد. پژوهشگران ۶۵۸۰۰ نفر که دقیقاً دو دوز واکسن را با فاصله ۴ هفته تا ۶ ماه دریافت کرده بودند را با ۲۶۳۲۰۰ نفر بدون واکسن مقایسه کردند. همه افراد بالای ۶۵ سال بودند و هیچ‌کدام قبل از واکسن سابقه زوال عقل نداشتند.

روش کار مطالعه گروهی: تطبیقی با وزن‌دهی احتمال درمان (IPTW) برای تعدیل تفاوت‌های پایه. برای کنترل واکسن‌زن‌های سالم (یعنی افرادی که واکسن می‌زنند معمولاً سالم‌تر هستند)، گروه مقایسه را با کسانی که واکسن Tdap (کزاز-دیفتری-سیاه‌سرفه) زده بودند مقایسه کردند.

نتایج: دو دوز واکسن نوترکیب خطر زوال عقل را ۵۱ درصد کاهش داد. این کاهش در همه گروه‌های سنی، نژادی و قومی تقریباً یکسان بود، اما در زنان قوی‌تر از مردان دیده شد. حتی بعد از مقایسه با گروه Tdap، هنوز ۲۷ درصد کاهش خطر باقی ماند. یعنی اثر واقعی واکسن بود، نه فقط سلامت بیشتر افراد واکسن‌زن.

مطالعه سوم: تأثیر واکسن در تمام مراحل بیماری – از تشخیص اختلال شناختی خفیف تا مرگ ناشی از زوال عقل

مقاله‌ای که در مجله Cell منتشر شد، همان داده‌های ولز را عمیق‌تر بررسی کرد. این بار دو سؤال کلیدی پرسیدند: آیا واکسن زونا (همان واکسن زنده) تشخیص اختلال شناختی خفیف (MCI) را هم کاهش می‌دهد؟ و آیا در کسانی که قبلاً زوال عقل دارند، مرگ ناشی از زوال عقل را کم می‌کند؟

روش دقیقاً همان آزمایش طبیعی ولز بود، اما حالا دو گروه جداگانه بررسی شد: ۲۸۲ هزار نفر بدون هیچ سابقه اختلال شناختی، و ۱۴ هزار نفر که قبلاً زوال عقل داشتند.

نتایج برای تشخیص اختلال شناختی خفیف: واکسن احتمال تشخیص جدید تشخیص اختلال شناختی خفیف را در ۹ سال ۳.۱ درصد مطلق کاهش داد. برای مرگ ناشی از زوال عقل در بیماران زوال عقل: کاهش ۲۹.۵ درصد مطلق (یعنی تقریباً ۳۰ درصد کمتر مرگ به دلیل زوال عقل). حتی مرگ کلی (all-cause mortality) در این بیماران ۲۲.۷ درصد کاهش یافت، اما مرگ‌های غیرمرتبط با زوال عقل تغییری نکرد. یعنی واکسن واقعاً پیشرفت بیماری را کند می‌کند.

این مطالعه برای اولین بار نشان داد واکسن زونا نه تنها از شروع بیماری جلوگیری می‌کند، بلکه در مراحل میانی (MCI) و مراحل پیشرفته (بیماران زوال عقل) هم مفید است.

مطالعه چهارم: واکسن نوترکیب در خانه‌های سالمندان – کاهش ۲۴ درصدی در افراد بسیار مسن

یکی دیگر از مطالعات مهم روی افراد تازه‌وارد به مراکز مراقبت طولانی‌مدت و پس از حاد انجام شد. این پژوهش با روش مطالعه گروهی روی بیش از ۵۰۹ هزار سالمند اجرا شد. واکسن نوترکیب (RZV) بررسی شد.

نتایج: دریافت حداقل یک دوز واکسن در سال اول ورود به مرکز، خطر زوال عقل جدید را ۲۴ درصد کاهش داد. اثر در زنان قوی‌تر بود و حتی در کسانی که قبلاً واکسن زنده زده بودند هم دیده شد. این مطالعه نشان داد حتی در سالمندان بسیار مسن و ضعیف، واکسن هنوز تأثیر حفاظتی دارد.

دستاوردها و اهمیت کلی یافته‌ها

این چهار مطالعه با هم تصویر بسیار روشنی می‌سازند:

• واکسن زنده (Zostavax) در ولز: ۲۰ درصد کاهش تشخیص جدید زوال عقل + کاهش مرگ ناشی از زوال عقل.
• واکسن نوترکیب (Shingrix) در آمریکا: ۵۱ درصد کاهش خطر کلی زوال عقل.
• همان واکسن زنده در مراحل مختلف بیماری: کاهش اختلال شناختی خفیف + کند کردن مرگ در بیماران زوال عقل.
• واکسن نوترکیب در خانه‌های سالمندان: ۲۴ درصد کاهش در جمعیت بسیار پرخطر.

همه مطالعات تأکید دارند که اثر در زنان قوی‌تر است.

چرا این کشف‌ها مهم هستند؟

زوال عقل تا سال ۲۰۵۰ تعداد بیماران را سه برابر می‌کند. هیچ داروی قطعی برای پیشگیری یا درمان کامل وجود ندارد. اما واکسن زونا که قبلاً فقط برای جلوگیری از زونا تجویز می‌شد، حالا می‌تواند ابزاری ارزان، ایمن و در دسترس برای حفاظت از مغز باشد. مطالعات نشان می‌دهند این واکسن نه تنها از شروع بیماری جلوگیری می‌کند، بلکه حتی بعد از شروع زوال عقل هم پیشرفت آن را کند می‌کند.

جمع‌بندی: آینده‌ای روشن‌تر با واکسن زونا

این مقالات با روش‌های علمی قوی ثابت کردند که واکسیناسیون زونا – چه نوع زنده و چه نوترکیب – خطر زوال عقل را به شکل معناداری کاهش می‌دهد. از تشخیص جدید اختلال شناختی خفیف گرفته تا مرگ ناشی از زوال عقل در بیماران مبتلا، واکسن در تمام مراحل بیماری مؤثر است. زنان بیشتر سود می‌برند و حتی در سالمندان بسیار مسن هم این اثر دیده می‌شود.

این یافته‌ها امید بزرگی برای میلیون‌ها سالمند در سراسر جهان ایجاد کرده است. شاید روزی واکسن زونا به عنوان یکی از ساده‌ترین راه‌های حفاظت از مغز در برنامه‌های بهداشتی قرار بگیرد. تا آن روز، این مطالعات راه را برای تحقیقات بیشتر و شاید سیاست‌های جدید واکسیناسیون باز کرده‌اند.

پایان مطلب./