به گزارش پایگاه اطلاع رسانی بنیان، نخستین بار در تاریخ پزشکی، سلول‌درمانی پیشرفته CAR-T موفق شده است سه بیماری خودایمنی متفاوت را در یک بیمار به طور همزمان از بین ببرد. این دستاورد که در مجله معتبر Med منتشر شده، نشان می‌دهد که چگونه یک تزریق سلول‌های ایمنی مهندسی شده با هدف قرار دادن پروتئین CD19، توانسته است سیستم ایمنی این زن را بازنشانی کند. بیمار که پیش از این به کم خونی همولیتیک خودایمنی، ترومبوسیتوپنی ایمنی و سندرم آنتی فسفولیپید مبتلا بود، تنها یک هفته پس از تزریق نیازی به انتقال خون پیدا نکرد و در عرض سه هفته، شمارش سلول‌های خونی او به حالت طبیعی بازگشت. این موفقیت در حالی به ثبت رسیده که هیچ یک از عوارض جانبی شایع و خطرناک سلول درمانی مانند سندرم آزادسازی سایتوکین یا سمیت عصبی در این بیمار مشاهده نشد .

بیماری‌های خودایمنی

بیماری‌های خودایمنی از جمله پیچیده‌ترین و ناتوان‌کننده‌ترین اختلالات پزشکی هستند که در آنها سیستم ایمنی بدن به جای محافظت، به بافت‌های خودی حمله می‌کند. در حالی که ابتلا به یک بیماری خودایمنی به تنهایی می‌تواند زندگی بیمار را دشوار کند، اما آنچه در این مورد خاص رخ داده است، فراتر از هر تصوری بود. خانمی ۴۷ ساله که سابقه بیش از یک دهه ابتلا به بیماری‌های خودایمنی را داشت، با سه تشخیص همزمان دست و پنجه نرم می‌کرد: کم خونی همولیتیک خودایمنی که در آن سیستم ایمنی گلبول‌های قرمز را نابود می‌کند، ترومبوسیتوپنی ایمنی که پلاکت‌ها را هدف قرار می‌دهد و خطر خونریزی را افزایش می‌دهد، و سندرم آنتی فسفولیپید که باعث تشکیل لخته‌های خونی خطرناک می‌شود. این سه بیماری که هر کدام به تنهایی می‌توانند تهدیدکننده حیات باشند، در کنار هم شرایطی تقریباً غیرقابل کنترل ایجاد کرده بودند. ریشه همه این مشکلات در عملکرد نادرست نوعی از سلول‌های ایمنی به نام لنفوسیت‌های B بود که آنتی‌بادی‌هایی علیه اجزای مختلف بدن تولید می‌کردند.

ایده استفاده از سلول‌های CAR-T

ایده استفاده از سلول‌های CAR-T برای درمان بیماری‌های خودایمنی ریشه در موفقیت‌های چشمگیر این روش در درمان سرطان‌های خونی دارد. برای بیش از یک دهه، سلول‌های CAR-T که در آنها لنفوسیت‌های T بیمار به گونه‌ای مهندسی می‌شوند که سلول‌های سرطانی را شناسایی و نابود کنند، تحولی عظیم در درمان لوسمی‌ها و لنفوم‌ها ایجاد کرده بودند. با این حال، گسترش این فناوری به حوزه بیماری‌های خودایمنی همواره با احتیاط همراه بود، چرا که هدف قرار دادن سیستم ایمنی در شرایطی که خود سیستم ایمنی دچار اختلال است، نیازمند دقت بسیار بالایی است. تیم آلمانی به سرپرستی دکتر فابیان مولر که از پیشگامان این حوزه محسوب می‌شود، پیش از این موفقیت‌های قابل توجهی در درمان بیماری‌هایی مانند لوپوس و اسکلرودرمی با استفاده از CAR-T به دست آورده بود.برای اولین بار، یک بیمار با سه بیماری خودایمنی کاملاً متفاوت و همزمان، با یک تزریق CAR-T درمان شد. این زن که از سال ۲۰۱۴ تشخیص اولیه را دریافت کرده بود، در طول بیش از یک دهه تحت ۹ رژیم درمانی مختلف از جمله آنتی‌بادی‌های مونوکلونال، استروئیدها و داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی قرار گرفته بود، اما هیچ یک نتوانستند بیماری او را کنترل کنند. وضعیت به جایی رسید که او به طور متوسط روزانه به یک کیسه خون نیاز داشت و گاهی اوقات به دلیل درد و خستگی شدید، هفته‌ها در بستر می‌ماند و قادر به کار نبود. در این مرحله بود که بر اساس اصل همدردی (compassionate use) و به عنوان آخرین راه چاره، تیم پزشکی تصمیم به استفاده از سلول‌های CAR-T گرفت.

یافته‌های این مطالعه

یافته‌های این مطالعه فراتر از امیدوارکننده بود و قدرت شگفت‌انگیز سلول درمانی در بازنشانی سیستم ایمنی را به نمایش گذاشت. در بعد بالینی، نتایج به شرح زیر بود: تنها ۷ روز پس از تزریق CAR-T، بیمار به آخرین نوبت انتقال خون خود نیاز پیدا کرد و پس از آن، دیگر نیازی به دریافت خون نداشت. دو هفته بعد، بیمار گزارش داد که احساس قدرت بیشتری می‌کند و قادر به انجام فعالیت‌های روزمره خود است. در پایان هفته سوم، سطح هموگلوبین خون او که پروتئین حمل‌کننده اکسیژن در گلبول‌های قرمز است، دو برابر شد و به محدوده طبیعی بازگشت. این موضوع نشان می‌داد که سیستم ایمنی دیگر گلبول‌های قرمز را تخریب نمی‌کند. سطح پلاکت‌های خون نیز تثبیت شد و خطر خونریزی خود به خودی از بین رفت. آنتی‌بادی‌های ضد فسفولیپید که مسئول تشکیل لخته‌های خونی خطرناک هستند، به تدریج کاهش یافت و در طول ۱۱ ماه پیگیری، منفی باقی ماند. همچنین آنتی‌بادی‌های سرد (کریوآگلوتینین‌ها) که باعث تخریب گلبول‌های قرمز در دمای پایین می‌شوند، به طور قابل توجهی کاهش یافتند. در بعد ایمنی و عوارض جانبی، نتایج بسیار چشمگیر بود. برخلاف بسیاری از درمان‌های CAR-T که در بیماران سرطانی با عوارض شدیدی مانند سندرم آزادسازی سایتوکین (طوفان سایتوکین) و سمیت عصبی همراه هستند، این بیمار هیچ یک از این عوارض را تجربه نکرد. هیچ نشانه‌ای از سندرم آزادسازی سایتوکین، چه خفیف و چه شدید، در بیمار دیده نشد.

نقطه عطفی در تاریخ درمان بیماری‌های خودایمنی

این موفقیت بالینی را می‌توان نقطه عطفی در تاریخ درمان بیماری‌های خودایمنی دانست. دستاورد اصلی این پژوهش فراتر از نجات جان یک بیمار خاص است. نخست اینکه، این اولین گزارش در جهان از درمان همزمان سه بیماری خودایمنی متفاوت با یک نوبت سلول درمانی است. این یافته ثابت می‌کند که استراتژی هدف قرار دادن لنفوسیت‌های B از طریق نشانگر CD19 می‌تواند رویکردی جهانی و مستقل از نوع بیماری خودایمنی باشد، به شرط آنکه ریشه بیماری در عملکرد نادرست این سلول‌ها باشد. دوم اینکه، فقدان کامل عوارض جانبی جدی مانند طوفان سایتوکین و سمیت عصبی، این امید را ایجاد می‌کند که سلول درمانی در بیماران خودایمنی که معمولاً وضعیت عمومی بهتری نسبت به بیماران سرطانی پیشرفته دارند، می‌تواند با پروفایل ایمنی بسیار مطلوب‌تری همراه باشد .سوم اینکه، دوام بهبودی به مدت بیش از ۱۴ ماه بدون نیاز به هیچ داروی نگهدارنده، نشان می‌دهد که CAR-T می‌تواند یک درمان قطعی واقعی برای بیماری‌های خودایمنی باشد، نه صرفاً یک روش کنترل‌کننده علائم. همانطور که دکتر مولر توضیح می‌دهد، سلول‌های CAR-T می‌توانند به بافت‌های مختلف بدن نفوذ کرده و تمام سلول‌های معیوب را در مراحل مختلف بلوغ از بین ببرند، کاری که آنتی‌بادی‌های مونوکلونال معمولی قادر به انجام آن نیستند .این ویژگی، سلول درمانی را به قدرتمندترین ابزار برای پاکسازی کانون‌های بیماری در بافت‌های عمقی تبدیل می‌کند.

گام‌های بعدی این مسیر

با توجه به موفقیت چشمگیر این گزارش موردی و نتایج امیدوارکننده کارآزمایی‌های بالینی دیگر در این حوزه، گام‌های بعدی این مسیر تحول‌آفرین به وضوح ترسیم شده است. اولین و مهم‌ترین گام، انجام کارآزمایی‌های بالینی بزرگ‌مقیاس و تصادفی‌سازی شده برای تأیید اثربخشی و ایمنی CAR-T در بیماری‌های خودایمنی است. همانطور که در کارآزمایی CASTLE نشان داده شد، هم اکنون مطالعات فاز ۱/۲ در حال انجام است و انتظار می‌رود در آینده نزدیک، کارآزمایی‌های محوری (pivotal trials) برای دریافت مجوزهای رسمی از سازمان‌های نظارتی مانند FDA آغاز شوند.

پایان مطالب/.