به گزارش پایگاه اطلاع رسانی بنیان، در روز اول آوریل ۲۰۲۶ (۱۲ فروردین ۱۴۰۵) و همزمان با انتشار در مجله پزشکی نیوانگلند (NEJM)، خبری منتشر شد که مرزهای درمان بیماری‌های ژنتیکی خون را جابجا می‌کند. محققان بیمارستان کودکان کلیولند کلینیک به سرپرستی دکتر رابی هنا، نتایج نهایی فاز ۱ و ۲ کارآزمایی بالینی با نام RUBY را اعلام کردند. در این مطالعه، ۲۸ بیمار ۱۲ تا ۵۰ ساله مبتلا به کم‌خونی داسی شکل شدید، تحت درمان با داروی سلولی ویرایش ژنی قرار گرفتند. این روش درمانی که از فناوری پیشرفته CRISPR-Cas12a استفاده می‌کند، سلول‌های بنیادی خونساز خود بیمار را هدف قرار می‌دهد تا تولید هموگلوبین جنینی را افزایش دهد. نتایج به دست آمده فراتر از تمام انتظارات بود: ۲۷ بیمار از ۲۸ بیمار (بیش از ۹۶ درصد) پس از یک دوره پیگیری متوسط ۹.۵ ماهه، دیگر هیچ حمله انسداد عروقی دردناکی را تجربه نکردند. میانگین سطح هموگلوبین کل این بیماران از ۹.۸ گرم در دسی‌لیتر (در محدوده کم‌خونی شدید) به ۱۳.۸ گرم در دسی‌لیتر (در محدوده طبیعی) افزایش یافت و سطح هموگلوبین جنینی که نقش محافظتی در برابر داسی شدن گلبول‌های قرمز دارد، از ۲.۵ درصد به ۴۸.۱ درصد رسید.

بیماری کم‌خونی داسی شکل

کم‌خونی داسی شکل (Sickle Cell Disease) یک بیماری ژنتیکی وخیم و ناتوان‌کننده است که میلیون‌ها نفر را در سراسر جهان تحت تأثیر قرار می‌دهد. علت این بیماری، یک جهش نقطه‌ای در ژن بتا-گلوبین است که باعث می‌شود گلبول‌های قرمز طبیعی و گرد، به شکل داس یا هلال درآیند. این سلول‌های تغییر شکل یافته، سفت و چسبناک هستند و به راحتی در رگ‌های خونی کوچک گیر می‌کنند و جریان خون را مسدود می‌کنند. این انسدادها باعث بروز حملات ناگهانی و طاقت‌فرسایی از درد شدید می‌شوند که به "بحران داسی" یا "بحران انسداد عروقی" معروف هستند. بیماران مبتلا به فرم شدید این بیماری، هر سال چندین بار این حملات را تجربه می‌کنند که اغلب نیاز به بستری طولانی مدت در بیمارستان و مصرف مسکن‌های مخدر دارد. عوارض طولانی مدت این بیماری شامل آسیب به اندام‌های حیاتی مانند قلب، کلیه‌ها و کبد، سکته مغزی، و کاهش چشمگیر امید به زندگی تا حدود ۴۰ تا ۵۰ سالگی است. تنها درمان قطعی موجود برای این بیماری، پیوند مغز استخوان از یک دهنده سازگار (معمولاً خواهر یا برادر) است. با این حال، کمتر از ۲۰ درصد بیماران چنین دهنده‌ای دارند و حتی در صورت وجود دهنده، پیوند با خطرات جدی مانند رد پیوند (Rejection) یا بیماری پیوند علیه میزبان (Graft-versus-Host Disease) همراه است. به همین دلیل، جامعه علمی سال‌هاست که به دنبال روش‌های درمانی جایگزین و کم‌خطرتر است و فناوری ویرایش ژن، امیدبخش‌ترین این رویکردها محسوب می‌شود.

ایده درمان کم‌خونی داسی شکل

ایده درمان کم‌خونی داسی شکل با افزایش هموگلوبین جنینی، ریشه در مشاهدات بالینی دهه‌ها پیش دارد. پزشکان مدتها بود می‌دانستند که نوزادان بلافاصله پس از تولد، به طور طبیعی مقدار زیادی هموگلوبین جنینی (HbF) تولید می‌کنند که از آنها در برابر اثرات جهش داسی شکل محافظت می‌کند. پس از چند ماه از تولد، یک سوئیچ ژنتیکی طبیعی رخ می‌دهد که تولید هموگلوبین جنینی را خاموش و تولید هموگلوبین بزرگسالی (که معیوب است) را روشن می‌کند. بنابراین، هدف دانشمندان این بود که این سوئیچ را دوباره به حالت قبل برگردانند. اولین نسل از درمان‌های ویرایش ژن برای این بیماری، از فناوری CRISPR-Cas9 استفاده می‌کرد. در سال‌های ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴، سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) دو داروی سلولی مبتنی بر این فناوری را تأیید کرد که هر کدام قیمتی بین ۲ تا ۳ میلیون دلار داشتند. با این حال، فناوری Cas12a که در مطالعه RUBY به کار رفته است، نسل جدیدتری محسوب می‌شود و مزایای مهمی نسبت به Cas9 دارد. مطالعات پیش‌بالینی نشان داده بودند که آنزیم Cas12a دقت بالاتری دارد و احتمال ایجاد جهش‌های ناخواسته (Off-target) در آن کمتر است. همچنین Cas12a برش‌های چسبنده‌ای ایجاد می‌کند که به سلول اجازه می‌دهد ژن را به شیوه‌ای پیش‌بینی‌پذیرتر و ایمن‌تر تعمیر کند. کارآزمایی RUBY که توسط شرکت ادییتاس مدیسین (Editas Medicine) حمایت می‌شد، اولین مطالعه بالینی در مقیاس وسیع بود که از این فناوری پیشرفته برای درمان کم‌خونی داسی شکل استفاده می‌کرد.

شیوه مطالعاتی

کارآزمایی RUBY یک مطالعه فاز ۱ و ۲، چندمرکزی، برچسب باز و تک‌گروهی بود که در چندین مرکز پزشکی معتبر در آمریکا از جمله کلینیک کلیولند، مرکز پزشکی دانشگاه بیلور و بیمارستان کودکان اوکلند انجام شد. ۲۸ بیمار مبتلا به نوع شدید کم‌خونی داسی شکل که در دو سال منتهی به مطالعه، حداقل دو بار بحران انسداد عروقی شدید را تجربه کرده بودند، وارد مطالعه شدند. سن بیماران بین ۱۲ تا ۵۰ سال بود. فرآیند درمان شامل چند مرحله کلیدی بود. مرحله اول جمع‌آوری سلول‌های بنیادی بود؛ ابتدا سلول‌های بنیادی خونساز از خون محیطی بیمار از طریق فرآیندی به نام آفرزیس جمع‌آوری شدند و این سلول‌ها به آزمایشگاه منتقل شدند تا ویرایش ژنتیکی روی آنها انجام شود. مرحله دوم ویرایش ژن در خارج از بدن بود؛ در آزمایشگاه، از فناوری CRISPR-Cas12a برای هدف قرار دادن ناحیه خاصی از DNA در سلول‌های بنیادی استفاده شد. مرحله چهارم تزریق سلول‌های ویرایش شده بود؛ در نهایت، سلول‌های بنیادی ویرایش شده به صورت تزریق وریدی به بدن بیمار برگردانده شدند. این سلول‌ها به مغز استخوان مهاجرت کرده، ساکن شدند و شروع به تولید گلبول‌های قرمز جدید و سالم حاوی هموگلوبین جنینی کردند. بیماران پس از تزریق به مدت ۲۴ ماه از نظر عوارض، میزان پیوند سلول‌ها و بهبود علائم تحت نظر قرار گرفتند.

نتایج

یافته‌های منتشر شده در نیوانگلند ژورنال پزشکی (NEJM) در آوریل ۲۰۲۶، اثربخشی فوق‌العاده این روش درمانی را نشان می‌دهد. داده‌ها تا تاریخ ۲۹ اکتبر ۲۰۲۴ (۷ آبان ۱۴۰۳) تجزیه و تحلیل شدند. مهم‌ترین نتایج به شرح زیر است: توقف کامل حملات دردناک - از میان ۲۸ بیماری که درمان را تکمیل کردند، ۲۷ بیمار (بیش از ۹۶ درصد) در طول دوره پیگیری (میانه ۹.۵ ماه، با حداکثر ۲۵.۲ ماه) هیچ گونه بحران انسداد عروقی (VOE) را تجربه نکردند. تنها یک بیمار دو بار دچار حمله شد که در مقایسه با قبل از درمان (که سالانه چندین حمله داشت) کاهش چشمگیری محسوب می‌شود. در به‌روزرسانی این نتایج که در کنفرانس سالانه انجمن هماتولوژی آمریکا (ASH 2025) در دسامبر ۲۰۲۵ ارائه شد، از ۴۰ بیمار تحت درمان، ۳۸ نفر کاملاً بدون درد بودند. عادی‌سازی سطح هموگلوبین - شش ماه پس از تزریق، میانگین سطح هموگلوبین کل بیماران از ۹.۸ گرم در دسی‌لیتر (که در محدوده کم‌خونی شدید تا متوسط قرار دارد) به ۱۳.۸ گرم در دسی‌لیتر افزایش یافت. این مقدار در محدوده طبیعی برای افراد سالم است و نشان می‌دهد که گلبول‌های قرمز جدید تولید شده، کارایی طبیعی دارند. افزایش چشمگیر هموگلوبین محافظ (HbF) - مهم‌ترین شاخص موفقیت درمان، افزایش سطح هموگلوبین جنینی بود. این مقدار از میانگین ۲.۵ درصد پیش از درمان به ۴۸.۱ درصد در ماه ششم رسید و این سطح بالا در طول دوره پیگیری پایدار ماند. هموگلوبین جنینی در این غلظت، به طور مؤثری از داسی شدن گلبول‌های قرمز جلوگیری می‌کند. پیوند موفقیت‌آمیز سلول‌ها - سلول‌های بنیادی ویرایش شده به خوبی در مغز استخوان بیماران جای گرفتند. بازگشت عملکرد طبیعی سلول‌های ایمنی (نوتروفیل‌ها) پس از میانه ۲۳ روز و بازگشت پلاکت‌های خونی پس از میانه ۲۵ روز اتفاق افتاد که با استانداردهای جهانی پیوند سلول‌های بنیادی همخوانی دارد. ایمنی قابل قبول - عوارض جانبی مشاهده شده در این مطالعه، عمدتاً مربوط به شیمی‌درمانی آماده‌سازی (بوسولفان) بود و شامل عوارض رایجی مانند موکوزیت (التهاب مخاط دهان)، تب ناشی از کاهش نوتروفیل‌ها و عفونت‌های گذرا بود. مهمتر اینکه، هیچ موردی از مرگ و میر، رد پیوند یا بیماری پیوند علیه میزبان (زیرا از سلول‌های خود بیمار استفاده شد) و همچنین هیچ نشانه‌ای از سرطان یا بدخیمی ناشی از ویرایش ژنتیکی گزارش نشد.

گام بعدی مطالعه

با وجود این نتایج فوق‌العاده، خبر تلخی نیز در دل این موفقیت علمی نهفته است. حامی مالی این مطالعه، شرکت ادییتاس مدیسین (Editas Medicine)، تصمیم گرفته است که توسعه بالینی داروی reni-cel را متوقف کند. دلیل این تصمیم، عدم توانایی شرکت در یافتن یک شریک تجاری مناسب برای تأمین هزینه‌های سنگین تولید و توزیع این دارو در مقیاس انبوه اعلام شده است. تولید هر دوز از این داروهای سلولی شخصی‌سازی شده، فرآیندی بسیار پیچیده، زمان‌بر و هزینه‌بر است و قیمت نهایی درمان برای هر بیمار بین ۲ تا ۴ میلیون دلار تخمین زده می‌شود. با وجود حدود ۲۰ هزار بیمار واجد شرایط در آمریکا، تاکنون کمتر از ۱۰۰ نفر توانسته‌اند از داروهای مشابه تأیید شده استفاده کنند. بنابراین، گام بعدی و حیاتی برای این روش درمانی، پیدا کردن سرمایه‌گذار جدید یا شرکت داروسازی بزرگی است که willing باشد هزینه‌های تولید انبوه و توزیع را تقبل کند. از منظر علمی، نتایج این مطالعه به قدری قانع‌کننده است که گروه‌های تحقیقاتی دیگر قطعاً به دنبال تکرار و بهبود این روش خواهند بود. پروتکل ویرایش با Cas12a به عنوان یک مفهوم اثبات شده (Proof-of-Concept) در تاریخ پزشکی ثبت خواهد شد و انتظار می‌رود در سال‌های آینده، با کاهش هزینه‌های فناوری‌های ویرایش ژن و بهبود فرآیندهای تولید، این روش نجات‌بخش در دسترس طیف وسیع‌تری از بیماران در سراسر جهان قرار گیرد. همچنین، تحقیقات برای گسترش این روش به سنین پایین‌تر (حتی کودکان زیر ۵ سال) و بهبود پروتکل شیمی‌درمانی آماده‌سازی برای کاهش عوارض جانبی ادامه دارد.

پایان مطالب/.