سلولهای بنیادی بندناف با توانایی تبدیل به سلولهای تولیدکننده انسولین و تنظیم سیستم ایمنی، به عنوان یک راهبرد نوین و امیدبخش برای درمان ریشهای دیابت نوع ۱ و ۲ در حال تحقیق و توسعه هستند.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی بنیان، دیابت یکی از شایعترین بیماریهای مزمن در جهان است که میلیونها نفر را تحت تأثیر قرار میدهد. طبق آمارهای جهانی، بیش از ۵۰۰ میلیون نفر با این بیماری زندگی میکنند و پیشبینی میشود این عدد تا سال ۲۰۴۵ به بیش از ۷۰۰ میلیون برسد. دیابت نوع ۱ و نوع ۲، دو شکل اصلی این بیماری هستند که هر کدام چالشهای خاص خود را دارند. نوع ۱ اغلب در کودکان و جوانان ظاهر میشود و ناشی از حمله سیستم ایمنی به سلولهای تولیدکننده انسولین است، در حالی که نوع ۲ بیشتر با سبک زندگی ناسالم، چاقی و مقاومت به انسولین مرتبط است. درمانهای سنتی مانند تزریق انسولین یا داروهای خوراکی، فقط علائم را کنترل میکنند و نمیتوانند ریشه مشکل را حل کنند. اما در سالهای اخیر، سلولهای بنیادی بند ناف به عنوان یک ابزار نوین در پزشکی بازساختی، امیدهایی برای درمان واقعی دیابت ایجاد کردهاند. این سلولها که از خون یا بافت بند ناف نوزادان گرفته میشوند، قابلیت تبدیل شدن به سلولهای مختلف بدن را دارند و میتوانند به ترمیم آسیبهای ناشی از دیابت کمک کنند.
سلولهای بنیادی بندناف: منبع طبیعی و قدرتمند
سلولهای بنیادی بند ناف، شامل سلولهای بنیادی خونساز (از خون بندناف) و سلولهای مزانشیمی (از بافت بندناف مانند ژله وارتون) هستند. این سلولها بلافاصله پس از تولد نوزاد جمعآوری میشوند و میتوان آنها را در بانکهای سلولی ذخیره کرد. برخلاف سلولهای بنیادی جنینی که مسائل اخلاقی ایجاد میکنند، سلولهای بند ناف بدون آسیب به مادر یا نوزاد به دست میآیند و ریسک عفونت یا رد پیوند کمتری دارند. این سلولها چندتوان هستند، یعنی میتوانند به سلولهای مختلفی مانند سلولهای تولیدکننده انسولین تبدیل شوند. همچنین، خواص ضدالتهابی و تنظیمکننده سیستم ایمنی دارند که برای بیماریهای خودایمنی مانند دیابت نوع ۱ بسیار مفید است.
در تحقیقات، سلولهای مزانشیمی بند ناف (UCMSCs) به دلیل رشد سریع و ایمنی بالا، محبوبیت بیشتری دارند. برای مثال، این سلولها میتوانند به سمت سلولهای بتا پانکراس هدایت شوند که مسئولیت تولید انسولین را بر عهده دارند. فرآیند جمعآوری ساده است: خون بند ناف پس از زایمان گرفته میشود و سلولها جدا و کشت داده میشوند. بانکهای عمومی و خصوصی این سلولها را برای استفادههای آینده ذخیره میکنند، که این کار برای خانوادههایی با سابقه دیابت، یک سرمایهگذاری هوشمندانه است.
نقش سلولهای بنیادی در کنترل دیابت نوع ۱
دیابت نوع ۱ زمانی رخ میدهد که سیستم ایمنی به سلولهای بتا حمله میکند و تولید انسولین متوقف میشود. درمانهای سنتی مانند تزریق روزانه انسولین، خستهکننده و پرخطر هستند و نمیتوانند جلوی عوارض مانند مشکلات قلبی، کلیوی یا بینایی را بگیرند. سلولهای بنیادی بند ناف اینجا وارد میدان میشوند. در مطالعات حیوانی، پیوند سلولهای تولیدکننده انسولین از سلولهای مزانشیمی بند ناف به موشهای دیابتی ناشی از استرپتوزوتوسین، سطح قند خون را کاهش داد و سلولهای انسانی حاوی C-پپتید (نشانگر تولید انسولین) در کبد موشها مشاهده شد.
در یکی از پیشرفتهای هیجانانگیز اخیر، محققان چینی با استفاده از سلولهای بنیادی القایی از خود بیمار، سلولهای جزیرهای تولید کردند و آنها را به یک زن ۲۵ ساله پیوند زدند. این بیمار پس از دو ماه و نیم، تولید انسولین طبیعی خود را بازیابی کرد و بیش از یک سال بدون نیاز به تزریق انسولین زندگی میکند. این روش، که از سلولهای بند ناف الهام گرفته شده، نشان میدهد چگونه میتوان سیستم ایمنی را فریب داد تا سلولهای جدید را حمله نکند. همچنین، در آزمایشهای بالینی فاز ۱/۲، درمان با سلولهای چندتوان خون بند ناف (CB-SCs) از طریق یک سیستم آموزشی سلولی، مقاومت به انسولین را کاهش داد و سطح HbA1c (میانگین قند خون) را از ۸.۶۱ درصد به ۷.۲۵ درصد رساند. این درمان ایمن بود و التهاب را کم کرد، که برای جلوگیری از عوارض دیابت کلیدی است.
کاربرد در دیابت نوع ۲ و عوارض آن
دیابت نوع ۲، که ۹۰ درصد موارد را تشکیل میدهد، بیشتر به دلیل مقاومت به انسولین و التهاب مزمن ایجاد میشود. سلولهای بنیادی بند ناف میتوانند این مقاومت را هدف قرار دهند. در یک متاآنالیز، پیوند سلولهای مزانشیمی ژله وارتون (WJ-MSCs) سطح HbA1c را بیش از ۱ درصد کاهش داد و عملکرد سلولهای بتا را بهبود بخشید، در حالی که سلولهای خون بند ناف (UCB) کمتر مؤثر بودند. این نشان میدهد که انتخاب نوع سلول مهم است.
در مطالعات جدید، تزریق وریدی سلولهای مزانشیمی بند ناف به بیماران نوع ۲، سطح قند ناشتا را کاهش داد و عملکرد کبد و کلیه را بهبود بخشید. برای مثال، در یک مطالعه رتروسپکتیو با بیش از ۲۰۰ بیمار، HbA1c از ۷.۷۷ درصد به ۷.۵۲ درصد رسید و التهاب (hs-CRP) در گروههای پرالتهاب کم شد. همچنین، در موشهای دیابتی نوع ۲، مسیر تزریق وریدی دمی بهترین نتیجه را داد و ساختار جزایر پانکراس را تقریباً به حالت عادی برگرداند. این سلولها نه تنها قند خون را کنترل میکنند، بلکه عوارض مانند نفروپاتی دیابتی (آسیب کلیه) را ترمیم میکنند. در مدلهای حیوانی، سلولهای مزانشیمی بند ناف التهاب و فیبروز کلیه را مهار کردند و پروتئیناوری را کاهش دادند.
برای جذابیت بیشتر، تصور کنید یک بیمار دیابتی که سالها با تزریق انسولین دست و پنجه نرم میکند، با یک تزریق ساده سلولهای بند ناف، زندگیاش تغییر کند. گزارشها نشان میدهند که این درمان میتواند وابستگی به انسولین را تا ۸۰ درصد کاهش دهد و کیفیت زندگی را افزایش دهد.
پیشرفتهای اخیر و چالشها
در سالهای ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵، پیشرفتهای چشمگیری رخ داده است. یک درمان نوین با سلولهای بنیادی برای نوع ۱، استقلال انسولینی را در بیماران بازگرداند و سطح قند را برای بیش از ۹۸ درصد روز در محدوده طبیعی نگه داشت. این روش، که از سلولهای چندتوان القایی استفاده میکند، نیاز به داروهای سرکوبکننده ایمنی را کم میکند. همچنین، مطالعات نشان میدهند که ترکیب سلولهای بنیادی با ورزش، اثربخشی را افزایش میدهد و سطح C-پپتید (نشانگر عملکرد بتا) را بهبود میبخشد.
با این حال، چالشهایی وجود دارد. ایمنی بلندمدت، مانند خطر تومورزایی یا جهش ژنتیکی، نیاز به نظارت دارد. مقیاسپذیری تولید سلولها و هزینهها نیز مسئله هستند. در آزمایشهای فاز ۳، نیاز به دوزهای متعدد و پیگیری طولانیتر احساس میشود. علاوه بر این، برای دیابت نوع ۲، تمرکز بر کاهش التهاب مزمن کلیدی است، زیرا سلولهای بنیادی میتوانند سیتوکینهای ضدالتهابی تولید کنند و تعادل Th1/Th2/Th3 را برقرار نمایند.
در آینده، ژنویرایش سلولهای بنیادی میتواند سلولهایی تولید کند که کاملاً از حمله ایمنی در امان باشند. ترکیب با فناوریهای مانند نانوذرات یا چاپ سهبعدی پانکراس، افقهای جدیدی باز میکند. بانکهای سلولهای بند ناف عمومی میتوانند دسترسی را افزایش دهند و خانوادهها را تشویق به ذخیرهسازی کنند.
نتیجهگیری: گام به سوی درمان واقعی
سلولهای بنیادی بند ناف، با قابلیتهای ایمنی بالا، امیدی واقعی برای میلیونها بیمار دیابتی هستند. از کاهش قند خون در نوع ۲ تا بازسازی سلولهای بتا در نوع ۱، این درمانها فراتر از کنترل علائم عمل میکنند. پیشرفتهای اخیر، مانند درمان موفقیتآمیز در چین، نشان میدهد که آینده روشن است. با ادامه تحقیقات، شاید روزی دیابت به یک بیماری قابل درمان کامل تبدیل شود. اگر سابقه خانوادگی دیابت دارید، ذخیره سلولهای بند ناف نوزادان را جدی بگیرید – این میتواند کلیدی برای سلامتی نسل آینده باشد.
پایان مطلب./