به گزارش پایگاه اطلاع رسانی بنیان، در اقدامی بی‌سابقه در حوزه پزشکی بازساختی و سلول‌درمانی، سازمان غذا و داروی آمریکا در تاریخ بیست و سوم آوریل سال دو هزار و بیست و شش، درخواست بررسی داروی جدید موسوم به تی آر ایکس سه نوزده را تأیید کرد. این سلول‌درمانی که توسط شرکت تی آر وان ایکس ساخته شده است، نخستین محصول از نسل جدید سلول‌های تی تنظیمی حامل گیرنده آنتی‌ژن کایمریک محسوب می‌شود که به طور خاص برای درمان ام اس پیشرونده طراحی شده است. بر اساس برنامه اعلام شده توسط شرکت سازنده، کارآزمایی فاز یک و دو آ این درمان در اوایل سال دو هزار و بیست و هفت آغاز خواهد شد و هدف اصلی آن ارزیابی ایمنی و تحمل‌پذیری دوزهای مختلف در بیماران انسانی است. اهمیت ویژه این خبر در آن نهفته است که برای نخستین بار، سلول‌های تی تنظیمی مهندسی شده به جای تخریب گسترده سیستم ایمنی، قصد دارند تعادل از دست رفته آن را بازگردانند و التهاب مزمن را بدون عوارض جانبی سنگین درمان‌های موجود مهار کنند. این رویکرد می‌تواند تحولی بزرگ در مدیریت بیماری‌های خودایمنی عصبی ایجاد کند.

بیماری مولتیپل اسکلروزیس

مولتیپل اسکلروزیس پیشرونده یکی از چالش‌برانگیزترین و ناتوان‌کننده‌ترین انواع این بیماری محسوب می‌شود. در حالی که در نوع عودکننده-فروکش‌کننده، داروهای متعددی برای کنترل حملات حاد وجود دارد، بیماران مبتلا به نوع پیشرونده تقریباً به هیچ درمان مؤثری پاسخ نمی‌دهند. دلیل اصلی این مقاومت دارویی آن است که در ام اس پیشرونده، سیستم ایمنی به طور مداوم و بی‌وقفه به غلاف میلین سلول‌های عصبی حمله می‌کند و فرایندهای ترمیم طبیعی بدن دیگر قادر به جبران این تخریب نیستند. درمان‌های مرسوم مانند کورتیکواستروئیدها یا داروهای تعدیل‌کننده ایمنی، یا نمی‌توانند به میزان کافی از سد خونی-مغزی عبور کرده و وارد بافت مغز و نخاع شوند، یا عوارض جانبی شدیدی مانند افزایش خطر عفونت‌های فرصت‌طلب و بدخیمی‌های خونی ایجاد می‌کنند. در چنین شرایطی، محققان سال‌هاست به دنبال رویکردی هوشمندانه هستند که بتواند سیستم ایمنی را دوباره آموزش دهد تا حمله به بافت‌های خودی را برای همیشه متوقف کند. سلول‌درمانی با استفاده از سلول‌های تی تنظیمی دقیقاً به همین منظور طراحی شده است. بر خلاف سلول‌های تی معمولی که پاسخ‌های التهابی و تخریبی را رهبری می‌کنند، سلول‌های تی تنظیمی نقش پلیس آرامشگر را در سیستم ایمنی ایفا می‌کنند و پاسخ‌های التهابی بی‌جا را مهار می‌نمایند. مشکل اصلی در بیماران مبتلا به ام اس این است که تعداد و کارایی این سلول‌های آرامشگر به شدت کاهش می‌یابد. ایده اصلی درمان تی آر ایکس سه نوزده آن است که سلول‌های تی تنظیمی سالم را از بدن یک فرد اهداکننده گرفته، آنها را با گیرنده‌های آنتی‌ژن کایمریک مهندسی کند تا بتوانند مستقیماً به بافت‌های ملتهب سیستم عصبی مرکزی مهاجرت کرده و در آنجا التهاب مزمن را خاموش کنند.

تاریخچه

مسیر رسیدن به این درمان نوین بیش از دو دهه تحقیق بنیادی و ترجمه‌ای را پشت سر دارد. نخستین گام اساسی در اوایل دهه دو هزار با کشف نقش کلیدی سلول‌های تی تنظیمی در جلوگیری از بیماری‌های خودایمنی برداشته شد. محققان متوجه شدند موش‌هایی که فاقد این سلول‌ها هستند، دچار التهاب شدید خودایمنی در چندین اندام از جمله مغز می‌شوند. در اواسط همان دهه، گروه‌های مختلف علمی نشان دادند که تزریق سلول‌های تی تنظیمی به موش‌های مبتلا به مدل تجربی ام اس، باعث کاهش چشمگیر علائم و توقف پیشرفت بیماری می‌شود. با این حال، انتقال این رویکرد به انسان با مشکلات متعددی روبه‌رو بود. نخستین مانع، کم بودن تعداد این سلول‌ها بود، زیرا سلول‌های تی تنظیمی تنها حدود پنج تا ده درصد از کل لنفوسیت‌های خون را تشکیل می‌دهند. مانع دوم آن بود که این سلول‌ها پس از تزریق به بدن، تمایل بسیار کمی به ماندن در بافت هدف دارند و بیشتر آنها در طحال و غدد لنفاوی گیر می‌افتند. راه حل این مشکلات در سال دو هزار و چهارده با ظهور فناوری گیرنده‌های آنتی‌ژن کایمریک ارائه شد. این فناوری که ابتدا برای درمان سرطان‌های خونی به کار رفت، به دانشمندان اجازه می‌دهد سلول‌های ایمنی را طور دقیقی مهندسی کنند که به بافت مورد نظر هدایت شوند. شرکت تی آر وان ایکس که در سال دو هزار و بیست و یک تأسیس شد، با استفاده از فناوری اختصاصی خود توانست سلول‌های تی تنظیمی آلوجنیک را تولید کند؛ یعنی سلول‌هایی که از افراد سالم گرفته شده و برای همه بیماران بدون نیاز به شخصی‌سازی قابل استفاده است. این یعنی بر خلاف بسیاری از سلول‌درمانی‌های دیگر، نیازی به گرفتن سلول از خود بیمار و چندین هفته انتظار برای ساخت محصول نیست.

شیوه مطالعاتی

کارآزمایی بالینی تی آر ایکس سه نوزده که با کد ثبت ان سی تی هفتاد و چهار میلیون و ششصد و هفتاد و هفت هزار و هفتصد و سی و نه در پایگاه داده‌های بین‌المللی ثبت شده است، یک مطالعه فاز یک و دو آ از نوع افزایش دوز و با طراحی باز خواهد بود. در این نوع طراحی، هم پزشک معالج و هم بیمار از ماهیت درمان دریافتی آگاه هستند که در فازهای اولیه کارآزمایی برای ارزیابی ایمنی استاندارد است. طبق برنامه اعلام شده توسط شرکت سازنده، قرار است چهل تا شصت بیمار مبتلا به ام اس پیشرونده اولیه یا ثانویه در این مطالعه شرکت داده شوند. همه این بیماران باید معیارهای ورود دقیقی مانند عدم پاسخگویی به حداقل دو درمان استاندارد و تأیید فعالیت التهابی در اسکن‌های تشدید مغناطیسی را داشته باشند. بیماران به ترتیب در چهار گروه دوز متفاوت، سلول‌ها را دریافت خواهند کرد. گروه نخست کمترین دوز یعنی پنجاه میلیون سلول در هر کیلوگرم وزن بدن را دریافت می‌کند و گروه چهارم بیشترین دوز یعنی چهارصد میلیون سلول در هر کیلوگرم را دریافت خواهد کرد. این سلول‌ها به صورت تزریق وریدی و تنها یک بار به بیمار داده می‌شوند. هدف اصلی فاز اول، تعیین حداکثر دوز قابل تحمل و ایمن است. بیماران تا دوازده ماه پس از تزریق از نظر عوارض جانبی، تغییرات نمره ناتوانی و تعداد ضایعات جدید در تصویربرداری پیگیری می‌شوند.

نتایج و دستاوردها

با توجه به آن که مجوز سازمان غذا و داروی آمریکا برای شروع این کارآزمایی به تازگی در آوریل سال دو هزار و بیست و شش صادر شده است، هنوز هیچ نتیجه بالینی از بیماران انسانی منتشر نشده و آخرین داده‌های موجود مربوط به مطالعات پیش‌بالینی روی حیوانات است. مطالعات حیوانی بر روی مدل موشی مبتلا به آنسفالومیلیت خودایمن تجربی نشان داده است که تزریق یک دوز از سلول‌های تی آر ایکس سه نوزده باعث شد علائم فلج در بیش از هفتاد درصد موش‌های درمان شده به طور کامل معکوس شود، در حالی که در گروه دارونما همه موش‌ها ظرف چهار هفته به فلج کامل دچار شدند. بررسی بافت مغز این موش‌ها نشان داد که سلول‌های تی آر ایکس سه نوزده توانسته‌اند به داخل پارانشیم مغز و نخاع نفوذ کرده و تا بیش از نود روز پس از تزریق در آنجا باقی بمانند. از نظر ایمنی، در هیچ یک از موش‌های تحت درمان، عوارض جدی مانند تومور یا آسیب کبدی گزارش نشد. مهم‌ترین دستاورد این مطالعات آن بود که سلول‌های تی آر ایکس سه نوزده بر خلاف بسیاری از سلول‌های آلوجنیک دیگر، واکنش پس زدن قابل توجهی ایجاد نکردند. شرکت سازنده پیش از این نیز موفق شده بود یک کارآزمایی کوچک فاز یک را با نسخه اولیه این سلول‌ها در بیماران مبتلا به بیماری التهابی روده انجام دهد که در آن هیچ عارضه جانبی جدی گزارش نشد.

گام بعدی مطالعه

بر اساس برنامه زمانی اعلام شده، فرآیند ثبت نام نخستین گروه از بیماران برای این کارآزمایی از ماه مارس سال دو هزار و بیست و هفت آغاز خواهد شد. نخستین داده‌های ایمنی مربوط به گروه دوز پایین احتمالاً تا پایان سال دو هزار و بیست و هفت منتشر خواهد شد. در صورت موفقیت فاز یک و دو آ، شرکت قصد دارد فاز دو بی و سه را در مقیاس بزرگ‌تر با حضور چندین مرکز بین‌المللی طراحی کند. یکی از چالش‌های پیش رو آن است که مشخص شود آیا اثر مهاری سلول‌ها پایدار است یا بیماران نیاز به تزریق مکرر دارند. در صورت دریافت نتایج مثبت، سازمان غذا و داروی آمریکا امکان صدور مجوز مشروط را خواهد داشت که به معنی عرضه محدود درمان به بیمارانی است که به هیچ درمان دیگری پاسخ نمی‌دهند.

پایان مطالب/.