به گزارش پایگاه اطلاع رسانی بنیان، در اردیبهشت ماه ۱۴۰۵ (می ۲۰۲۶)، شرکت “انسوما” داده‌های ایمنی اولیه فاز بالینی را برای داروی ژن‌درمانی EN-374 منتشر کرد که یک رویکرد کاملاً جدید در مهندسی سلول‌های بنیادی به شمار می‌رود. برخلاف روش‌های سنتی که در آن سلول‌های بنیادی بیمار خارج، در آزمایشگاه اصلاح و سپس به بدن بازگردانده می‌شوند، فناوری جدید از ناقل‌های ویروسی نوین برای تزریق ژن درمانی مستقیماً به مغز استخوان بیمار استفاده می‌کند. این دستاورد که در بیست و نهمین کنفرانس سالانه انجمن آمریکایی ژن و سلول درمانی ارائه شد، راه را برای درمان ساده‌تر، در دسترس‌تر و ارزان‌تر بسیاری از بیماری‌های ژنتیکی، اختلالات ایمنی و حتی سرطان‌ها هموار می‌کند.

ژن‌درمانی در سطح سلول‌های بنیادی

تا پیش از این، تصور عمومی و علمی بر این بود که ژن‌درمانی در سطح سلول‌های بنیادی باید حتماً با روش “برون‌تنی” (ex vivo) انجام شود. در این روش پیچیده و پرهزینه، بیمار ابتدا تحت درمان‌های شدید قرار می‌گیرد تا سلول‌های بنیادی خونساز او از مغز استخوان به جریان خون رانده شوند. سپس این سلول‌ها با استفاده از دستگاه آفرزیس جمع‌آوری، به آزمایشگاه منتقل شده و در محیط استریل، ژن سالم توسط ویروس‌های مهندسی شده به درون آنها وارد می‌شود. پس از چند روز، این سلول‌های اصلاح شده دوباره به صورت وریدی به بیمار تزریق می‌شوند تا سیستم ایمنی و خونی سالمی را در او بازسازی کنند. اگرچه این روش در درمان برخی بیماری‌ها مانند برخی سرطان‌های خون و نقص‌های ایمنی موفقیت‌هایی داشته است، اما معایب بزرگی از جمله هزینه‌های سرسام‌آور (اغلب بیش از یک میلیون دلار)، نیاز به تجهیزات پیشرفته بیمارستانی و عوارض ناشی از خارج‌سازی سلول‌ها دارد. این پیچیدگی‌ها باعث شده بود که ژن‌درمانی از دسترس اکثر بیماران در سراسر جهان خارج بماند.

تاریخچه

ایده تزریق مستقیم ژن به داخل بدن (روش درون‌تن یا in vivo) سال‌هاست که ذهن دانشمندان را به خود مشغول کرده است. در اوایل دهه ۱۹۹۰، اولین تلاش‌ها برای ژن‌درمانی درون‌تن با استفاده از ناقل‌های ویروسی ساده انجام شد، اما نتایج آنها به دلیل پاسخ ایمنی شدید بدن علیه ویروس‌ها، بی‌ثباتی ژن وارد شده و نگرانی‌های جدی در مورد سرطان‌زا بودن، با شکست مواجه شد. این ناکامی‌ها باعث شد که جامعه علمی برای دو دهه به سمت روش‌های به ظاهر امن‌تر برون‌تنی گرایش پیدا کند. با این حال، پیشرفت‌های خیره‌کننده در مهندسی پروتئین، طراحی نسل جدید ناقل‌های ویروسی با قابلیت فرار از سیستم ایمنی و تولد ابزارهای دقیق ویرایش ژن مانند “ترانسپوزاز”، دوباره امید به روش درون‌تن را زنده کرد. شرکتی به نام “انسوما” با استفاده از فناوری اختصاصی خود مبتنی بر ذرات شبه‌ویروس با ظرفیت حمل بار ژنتیکی بالا (تا ۳۵ هزار جفت باز) و سیستم ترانسپوزون به نام “سیبی صد” (SB100X) که از مرکز ماکس دلبروک در برلین مجوز گرفته بود، توانست این رویای دیرینه را به مرحله آزمون بالینی برساند.

شیوه مطالعاتی

کارآزمایی بالینی EN-374 یک مطالعه فاز ۱/۲ باز و چندمرکزی است که در حال حاضر در ایالات متحده و بریتانیا در حال انجام است. در این روش انقلابی، بیمار به جای یک فرآیند چند هفته‌ای پیوند سلول، یک دوره درمانی سرپایی و نسبتاً ساده را طی می‌کند. گام اول: ابتدا داروهایی به بیمار تزریق می‌شود تا سلول‌های بنیادی خونساز او از مغز استخوان به جریان خون مهاجرت کنند (مرحله موبیلیزاسیون). این کار باعث می‌شود سلول‌های هدف در دسترس ویروس درمانی قرار گیرند. گام دوم: یک نوبت انفوزیون وریدی (تزریق در رگ) از داروی EN-374 انجام می‌شود. این دارو حاوی ذرات شبه‌ویروس مهندسی شده‌ای است که ژن سالم CYBB را حمل می‌کنند. این ذرات به طور اختصاصی به سلول‌های بنیادی خونساز می‌چسبند و وارد هسته آنها می‌شوند. گام سوم: در داخل سلول، سیستم ترانسپوزون SB100X عمل می‌کند و ژن سالم را دقیقاً در درون دی‌ان‌ای سلول بنیادی جاگذاری می‌نماید. گام چهارم: چند روز پس از تزریق، یک مرحله غنی‌سازی (Enrichment) انجام می‌شود که طی آن داروی دیگری به بیمار داده می‌شود تا سلول‌های بنیادی اصلاح شده را در برابر سلول‌های معیوب قدیمی، برتری رشد دهد. کل این فرآیند در عرض چند هفته انجام می‌شود و بیمار نیازی به بستری طولانی مدت یا جراحی ندارد.

نتایج

اولین داده‌های بالینی این مطالعه در ماه می ۲۰۲۶ منتشر شد و جامعه علمی را شگفت‌زده کرد. داده‌های ایمنی مربوط به نخستین بیماری است که این روش درمانی را دریافت کرده است. این بیمار از “گرانولوماتوز مزمن وابسته به X” رنج می‌برد، یک بیماری نادر و کشنده که در آن یک جهش ژنتیکی باعث می‌شود سلول‌های ایمنی (نوتروفیل‌ها) نتوانند باکتری‌ها و قارچ‌ها را از بین ببرند و بیمار از دوران نوزادی مدام دچار عفونت‌های شدید و تهدیدکننده حیات می‌شود. بر اساس گزارش ارائه شده توسط “انسوما”، درمان EN-374 در این بیمار تحمل بسیار خوبی داشت. کلیه عوارض جانبی مشاهده شده درجه پایین (خفیف) بودند و هیچ عارضه جانبی جدی یا محدودکننده دز (Dose-Limiting Toxicity) در بیمار مشاهده نشد. هر چند داده‌های نهایی در مورد اثربخشی (میزان بازیابی عملکرد سیستم ایمنی) هنوز در حال جمع‌آوری است و قرار است در آینده منتشر شود، اما همین گزارش ایمنی اولیه یک موفقیت بزرگ تاریخی محسوب می‌شود. این اولین بار در تاریخ پزشکی است که یک ژن به طور مستقیم در داخل بدن وارد دی‌ان‌ای سلول‌های بنیادی خونساز شده و عوارض غیرمنتظره‌ای ایجاد نکرده است. مدیرعامل شرکت “انسوما” در بیانیه‌ای اعلام کرد: “این نقطه عطف، در را به روی رویکردی ساده‌تر برای رفع علت اصلی این بیماری تهدیدکننده زندگی می‌گشاید”. همچنین تایید شد که فناوری به کار رفته در این روش، بر مشکل اصلی ژن‌درمانی‌های درون‌تن قدیمی، یعنی آنتی‌بادی‌های خنثی‌کننده که بدن در برابر ویروس‌ها می‌سازد، غلبه کرده است. محققان نوعی کلاهک ویروسی جدید (HDAdGen2) طراحی کرده‌اند که حتی در حضور آنتی‌بادی‌های موجود در خون انسان نیز می‌تواند به وظیفه خود ادامه دهد.

دستاورد

دستاورد این تحقیق فراتر از درمان یک بیماری خاص است. این موفقیت یک “اثبات مفهوم” (Proof of Concept) برای کل پلتفرم فناوری انسوما محسوب می‌شود. این شرکت نشان داد که پلتفرم ذرات شبه‌ویروس آنها به همراه سیستم ترانسپوزون SB100X می‌تواند به عنوان یک “کامیون مولکولی” برای حمل انواع ژن‌ها و ابزارهای ویرایش ژن (از تغییر یک حرف تا درج قطعات بزرگ دی‌ان‌ای) مستقیماً به درون سلول‌های بنیادی در بدن بیمار عمل کند. این یعنی به زودی می‌توان از همین روش برای درمان بیماری‌های خونی دیگر مانند بتا تالاسمی، کم‌خونی داسی‌شکل و حتی برخی بدخیمی‌های خونی استفاده کرد. همچنین این فناوری می‌تواند سلول‌های بنیادی را به کارخانه‌های داروسازی زنده درون بدن تبدیل کند تا پروتئین‌های درمانی را به طور مداوم تولید کنند. از سوی دیگر، موفقیت این روش باعث کاهش چشمگیر هزینه‌های ژن‌درمانی خواهد شد، زیرا نیاز به امکانات پیچیده تولید سلول‌درمانی اختصاصی برای هر بیمار را از بین می‌برد. سازمان غذا و داروی آمریکا پیش از این، وضعیت “داروی یتیم” و “بیماری نادر کودکان” را برای EN-374 در نظر گرفته بود که نشان از اهمیت بالای این رویکرد برای درمان بیماری‌هایی دارد که گزینه‌های درمانی موثر و کمی برای آنها وجود دارد.

گام بعدی مطالعاتی

کارآزمایی EN-374 در حال حاضر در فاز افزایش دز (Dose-Escalation) است و بر روی بیماران بزرگسال انجام می‌شود. گام بعدی این مطالعه که طبق برنامه تا دسامبر ۲۰۲۷ ادامه خواهد داشت، شامل چند مرحله حیاتی است: مرحله اول، تکمیل ایمنی و اثربخشی در گروه بزرگسالان و تعیین دز بهینه درمانی. مرحله دوم، استاندارد طلایی: ورود به فاز کودکان. محققان برنامه دارند پس از اطمینان از ایمنی در بزرگسالان، مطالعه را به ترتیب در گروه‌های سنی نوجوانان (۱۲ تا ۱۸ سال)، کودکان (۲ تا ۱۲ سال) و نهایتاً نوزادان و کودکان نوپا (۳ ماه تا ۲ سال) گسترش دهند. این مرحله از اهمیت فوق‌العاده‌ای برخوردار است زیرا بیماری گرانولوماتوز مزمن معمولاً در همین سنین پایین تشخیص داده می‌شود و درمان زودهنگام می‌تواند از آسیب‌های جبران‌ناپذیر ناشی از عفونت‌های مکرر جلوگیری کند. گام سوم، پیگیری بلندمدت بیماران برای اطمینان از پایداری ژن وارد شده و عدم ایجاد سرطان یا عوارض دیرهنگام دیگر است. گام چهارم، توسعه این پلتفرم برای سایر بیماری‌هاست. خود شرکت “انسوما” اعلام کرده که در حال برنامه‌ریزی برای استفاده از همین فناوری در درمان بیماری‌های انکولوژی (سرطان) و کم‌خونی داسی‌شکل است. جهان اکنون با دقت فراوان و امید بسیار در انتظار انتشار داده‌های کامل اثربخشی این بیمار نخست و همچنین دز بعدی بیماران خواهد بود تا ببیند آیا این انقلاب وعده‌داده‌شده در ژن‌درمانی به حقیقت می‌پیوندد یا خیر.

پایان مطالب/.