به گزارش پایگاه اطلاع رسانی بنیان، در آستانه کنفرانس بین‌المللی ایدز در سال ۲۰۲۶، داده‌های جدید و امیدوارکننده‌ای از یک کارآزمایی بالینی نوآورانه منتشر شده است که نشان می‌دهد یک تزریق ساده از سلول‌های ایمنی مهندسی شده به نام duoCAR-T می‌تواند ویروس HIV را در بدن بیماران بدون نیاز به مصرف مادام‌العمر داروهای ضد رتروویروس کنترل کند. دو بیمار شرکت‌کننده در این مطالعه، به ترتیب نزدیک به دو سال و یک سال است که پس از تزریق، ویروس را در خون خود قابل تشخیص ندیده‌اند.

جدیدترین فاز کارآزمایی بالینی duoCAR-T

نتایج جدیدترین فاز کارآزمایی بالینی duoCAR-T که در تاریخ ۲۰ می ۲۰۲۶ توسط محققان بیمارستان عمومی ماساچوست و شرکت ایمونولوژی تراپیوتیکس اعلام شد، تحولی بزرگ در مسیر یافتن درمان قطعی برای ایدز ایجاد کرده است. در این مطالعه، سلول‌های T بیماران به گونه‌ای مهندسی ژنتیکی شده‌اند که دارای دو گیرنده مجزا برای شناسایی ویروس HIV باشند. این طراحی دوگانه به سلول‌های مهاجم اجازه می‌دهد تا حتی اگر ویروس با جهش در یکی از نقاط هدف، خود را پنهان کند، همچنان توسط گیرنده دوم شناسایی و تخریب شود. از میان هشت بیمار مبتلا به HIV که تحت درمان با این روش قرار گرفتند، دو نفر توانستند دوره وسیعی از مصرف داروهای ضد رتروویروس را بدون بازگشت بار ویروسی پشت سر بگذارند. این نتایج که در نشست سالانه انجمن ژندرمانی آمریکا ارائه شده، امیدها برای دستیابی به یک درمان عملکردی (functional cure) برای ایدز را که در آن فرد بدون نیاز به مصرف همیشگی دارو زندگی کند، به طور چشمگیری افزایش داده است.

مقدمه:

 ویروس نقص ایمنی انسانی (HIV) از زمان شناسایی در اوایل دهه ۱۹۸۰، به یکی از بزرگترین چالش‌های بهداشت عمومی در جهان تبدیل شده است. با وجود پیشرفت‌های خیره‌کننده در داروهای ضد رتروویروس (ART) که توانسته‌اند این بیماری کشنده را به یک وضعیت مزمن و قابل کنترل تبدیل کنند، این داروها قادر به ریشه‌کنی کامل ویروس از بدن نیستند. در واقع، HIV می‌تواند در مخازن پنهان در سلول‌های ایمنی، سال‌ها خفته بماند و به محض قطع دارو، دوباره فعال شده و تکثیر یابد. این مکانیسم، بیماران را ناچار به مصرف مادام‌العمر دارو می‌کند که علاوه بر عوارض جانبی، بار مالی سنگینی نیز بر سیستم‌های بهداشتی و خود بیماران تحمیل می‌نماید. در چند سال اخیر، ژندرمانی و سلول‌درمانی به عنوان امیدوارکننده‌ترین رویکردها برای شکستن این بن‌بست مطرح شده‌اند. از جمله این تلاش‌ها، تولید سلول‌های CAR-T مشابه آنچه در درمان برخی سرطان‌های خون موفقیت آمیز بوده، برای شکار و نابودی سلول‌های آلوده به HIV است. با این حال، چالش اصلی، توانایی بالای HIV در جهش و فرار از شناسایی توسط یک گیرنده واحد بوده است. رویکرد duoCAR-T دقیقاً برای غلبه بر همین مشکل طراحی شده است.

تاریخچه:

 ایده استفاده از سلول‌های ایمنی مهندسی شده برای مبارزه با HIV به بیش از یک دهه پیش بازمی‌گردد. اولین نسل از سلول‌های T با گیرنده آنتی‌ژن کایمریک (CAR) که برای هدف قرار دادن HIV طراحی شدند، تنها یک گیرنده شناسایی داشتند. اگرچه این سلول‌ها در آزمایشگاه عملکرد خوبی نشان می‌دادند، اما در بدن بیماران با شکست مواجه می‌شدند، زیرا ویروس با یک جهش ساده در همان نقطه هدف، خود را از دید سلول‌های مهاجم پنهان می‌کرد. برای حل این مشکل، گروهی از محققان بیمارستان عمومی ماساچوست به رهبری دکتر تاد آلن، از سال ۲۰۲۰ شروع به توسعه نسل دوم سلول‌های CAR-T با دو گیرنده مجزا کردند. این تلاش‌ها سرانجام به خلق duoCAR-T انجامید که در مدل‌های حیوانی و سپس در مطالعات پیش‌بالینی، توانایی خارق‌العاده‌ای در سرکوب سویه‌های مختلف مقاوم به داروی HIV نشان داد. حالا با انتشار نتایج فاز اول کارآزمایی بالینی بر روی انسان، این روش گام مهمی به سمت واقعیت بالینی برداشته است.

شیوه مطالعاتی:

 این کارآزمایی بالینی فاز ۱/۲a با طراحی باز و تک‌گروهی، بر روی هشت بیمار بزرگسال مبتلا به HIV که تحت درمان مؤثر با داروهای ضد رتروویروس بودند، انجام شد. فرآیند مطالعه به این صورت بود که ابتدا از هر بیمار خون گرفته شده و سلول‌های T آن‌ها در آزمایشگاه با استفاده از یک ناقل ویروسی غیرفعال (لنتی ویروس) مهندسی شدند تا گیرنده‌های duoCAR را بر سطح خود بیان کنند. این سلول‌های مهندسی شده پس از تکثیر کافی، از طریق یک تزریق وریدی ساده به همان بیمار بازگردانده شدند. درست مانند روشی که در درمان سرطان‌های خونی استفاده می‌شود. اما نکته کلیدی این بود که پیش از تزریق سلول‌ها، به بیماران یک دوره شیمی‌درمانی بسیار خفیف داده شد تا فضایی در سیستم ایمنی برای استقرار سلول‌های جدید ایجاد شود. پس از تزریق، همه بیماران مصرف داروهای روزانه خود را قطع کردند و محققان به طور مرتب سطح بار ویروسی، تعداد سلول‌های duoCAR-T باقی‌مانده در خون و نشانگرهای التهابی را اندازه‌گیری می‌کردند. بیمارانی که بار ویروسی آن‌ها مجدداً از حد تشخیص بالاتر می‌رفت، فوراً مصرف داروها را از سر می‌گرفتند.

نتایج:

 از میان هشت بیمار شرکت‌کننده در این مطالعه، نتایج شش بیمار اول که داده‌های آن‌ها در کنفرانس ارائه شد، به شرح زیر بود. چهار بیمار پس از قطع داروهای ضد رتروویروس، ظرف مدت دو تا چهار ماه دچار بازگشت بار ویروسی شدند که نشان می‌داد سلول‌های duoCAR-T به تنهایی قادر به کنترل کامل عفونت نبوده‌اند. اما دو بیمار نتایجی فراتر از انتظارات نشان دادند. یک بیمار که ۲۶ ماه پیش تحت تزریق سلول‌های duoCAR-T قرار گرفته، اکنون بدون مصرف هیچ دارویی، بار ویروسی زیر حد تشخیص دارد. بیمار دوم نیز نزدیک به ۱۴ ماه است که بدون دارو زندگی می‌کند و هیچ نشانه‌ای از بازگشت ویروس در خون او دیده نمی‌شود. آزمایش‌های تکمیلی نشان داد که در این دو بیمار، جمعیت سلول‌های duoCAR-T تا مدتی طولانی (بیش از یک سال) در خون باقی می‌مانند و همچنین مخازن ویروس در سلول‌های ایمنی آن‌ها به شدت کاهش یافته است. به عبارت دیگر، این روش نه تنها ویروس در حال تکثیر را حذف کرده، بلکه ذخیره ویروس‌های خفته را نیز تا حد قابل توجهی تخلیه کرده است. هیچ عارضه جانبی جدی مرتبط با تزریق سلول‌ها در هیچ یک از بیماران گزارش نشد و تنها علائمی مانند تب و خستگی خفیف و گذرا دیده شد.

دستاوردها:

مهم‌ترین دستاورد این پژوهش، اثبات این مفهوم است که می‌توان با یک تزریق ساده سلول‌های مهندسی شده duoCAR-T، به کنترل طولانی‌مدت ویروس HIV بدون نیاز به داروهای روزانه دست یافت. این اولین بار است که یک رویکرد سلول‌درمانی توانسته چنین دوره بدون دارویی را در بیش از یک بیمار مبتلا به HIV ایجاد کند. موفقیت duoCAR-T جایی اهمیت دوچندان می‌یابد که بدانیم این سلول‌ها در مقابل سویه‌های مختلف و جهش‌یافته ویروس مؤثر بوده‌اند، چالشی که سال‌ها مانع اصلی پیشرفت در این حوزه بود. علاوه بر این، طراحی این مطالعه نشان داد که می‌توان از روش‌های مشابه سلول‌درمانی سرطان برای بیماری‌های عفونی مزمن نیز استفاده کرد. دکتر فاطمه موسوی، ایمونولوژیست ارشد این پروژه، این نتایج را یک جهش فراتر از درمان‌های فعلی دانسته و تأکید کرده که duoCAR-T قابلیت تبدیل شدن به یک درمان یکبار مصرف و نسبتاً ارزان را دارد، به شرط آنکه روش تولید آن در مقیاس بزرگ بهینه شود.

گام بعدی مطالعاتی:

با وجود این نتایج خیره‌کننده، هنوز راه زیادی تا تجویز گسترده این روش باقی است. گام فوری محققان، تکمیل فاز ۲ این کارآزمایی با تعداد بیشتری بیمار (حدود ۵۰ نفر) برای تأیید ایمنی و اثربخشی روش در جمعیت متنوع‌تری از مبتلایان است. همچنین آنها به دنبال بهینه‌سازی فرآیند تولید سلول‌ها برای کاهش هزینه و زمان آماده‌سازی هستند. یکی از چالش‌های اصلی، حذف نیاز به شیمی‌درمانی پیش از تزریق سلول‌هاست تا این روش برای بیماران ضعیف‌تر نیز قابل استفاده باشد. تحقیقاتی در حال انجام است که از آنتی‌بادی‌های خاص برای ایجاد فضای لازم در سیستم ایمنی بدون استفاده از شیمی‌درمانی استفاده کنند. پیش‌بینی می‌شود اگر نتایج فاز ۲ نیز موفقیت‌آمیز باشد، طی سه تا پنج سال آینده بتوانیم شاهد ثبت این روش به عنوان یک درمان استاندارد برای بیمارانی که به درمان‌های معمول پاسخ نمی‌دهند، باشیم. تا آن زمان، محققان بر این باورند که duoCAR-T نویدبخش قوی‌ترین و آخرین خط حمله در برابر یکی از بدنام‌ترین ویروس‌های تاریخ بشریت است.

پایان مطالب/.