به گزارش پایگاه اطلاع رسانی بنیان، درمان‌های سلولی CAR-T طی یک دهه گذشته به‌عنوان یکی از موفق‌ترین روش‌های ایمونوتراپی در درمان سرطان‌های خون شناخته شده‌اند، اما وابستگی شدید به فرایندهای پیچیده آزمایشگاهی، هزینه‌های بسیار بالا و زمان طولانی آماده‌سازی سلول‌ها، محدودیت‌های جدی برای استفاده گسترده از این روش ایجاد کرده است. اکنون با معرفی فناوری CAR-T درون‌بدنی یا In Vivo CAR-T، مسیر تازه‌ای در پزشکی سلولی باز شده است. در این روش، به جای خارج کردن سلول‌های T از بدن بیمار، دستور ژنتیکی ساخت گیرنده‌های CAR از طریق ناقل‌های ویروسی مهندسی‌شده یا نانوذرات لیپیدی مستقیماً به بدن تزریق می‌شود و سلول‌های ایمنی در داخل بدن بازبرنامه‌ریزی می‌شوند. نتایج اولیه کارآزمایی‌های بالینی در بیماران مبتلا به لنفوم مقاوم نشان داده است که این روش می‌تواند منجر به کاهش چشمگیر تومورها و حتی در برخی موارد به پاسخ کامل درمانی منجر شود. این دستاورد می‌تواند نقطه عطفی در توسعه درمان‌های ژنی و سلولی محسوب شود.

سرطان‌های خون

سرطان‌های خون از جمله لنفوم، لوسمی و مولتیپل میلوما از پیچیده‌ترین بیماری‌های انسانی هستند که سالانه جان میلیون‌ها نفر را در سراسر جهان تهدید می‌کنند. در این میان، سیستم ایمنی بدن به‌طور طبیعی توانایی شناسایی و حذف سلول‌های غیرطبیعی را دارد، اما سلول‌های سرطانی با سازوکارهای فرار ایمنی، از این سیستم دفاعی عبور می‌کنند. در دهه ۲۰۱۰، معرفی درمان CAR-T انقلابی در درمان سرطان ایجاد کرد. در این روش، سلول‌های T بیمار استخراج شده، در محیط آزمایشگاهی از نظر ژنتیکی تغییر داده می‌شوند تا گیرنده‌هایی ویژه روی سطح خود بیان کنند که توانایی شناسایی دقیق سلول‌های سرطانی را دارند. سپس این سلول‌ها دوباره به بدن بیمار تزریق می‌شوند. با وجود اثربخشی بالا در برخی بیماران، محدودیت‌های مهمی مانند هزینه بسیار بالا، زمان آماده‌سازی طولانی، نیاز به مراکز تخصصی پیشرفته و پیچیدگی زنجیره تولید، مانع از دسترسی گسترده بیماران به این درمان شده است. در همین راستا، پژوهشگران به دنبال راهی بودند که بتواند این فرایند را ساده‌تر کند و درمان را از آزمایشگاه به داخل بدن منتقل کند. نتیجه این تلاش‌ها، توسعه مفهوم CAR-T درون‌بدنی بود که اکنون به مرحله نتایج بالینی اولیه رسیده است.

تاریخچه

ایده استفاده از سلول‌های ایمنی برای درمان سرطان به دهه‌های گذشته بازمی‌گردد. در ابتدا، ایمونوتراپی بر پایه تحریک غیر اختصاصی سیستم ایمنی شکل گرفت، اما نتایج محدود آن باعث شد پژوهشگران به سمت روش‌های هدفمندتر حرکت کنند. در دهه ۱۹۹۰ و ۲۰۰۰، پیشرفت‌های مهمی در مهندسی ژنتیک سلول‌های ایمنی صورت گرفت و مفهوم گیرنده‌های کایمریک آنتی‌ژن (CAR) معرفی شد. این گیرنده‌ها به سلول‌های T اجازه می‌دهند به‌طور مستقیم آنتی‌ژن‌های سطح سلول‌های سرطانی را شناسایی کنند. در سال ۲۰۱۷ نخستین درمان‌های CAR-T برای برخی سرطان‌های خون تأیید شدند و نتایج بسیار امیدوارکننده‌ای در بیماران مقاوم به درمان نشان دادند. با این حال، پیچیدگی تولید این سلول‌ها در محیط آزمایشگاهی، هزینه‌های چند صد هزار دلاری برای هر بیمار و نیاز به زنجیره سرد و حمل‌ونقل سلولی، استفاده گسترده از این فناوری را محدود کرد. از سال‌های ۲۰۲۰ به بعد، تمرکز تحقیقات به سمت ساده‌سازی این فرایند رفت و استفاده از فناوری‌های ژن‌درمانی و نانوذرات برای انتقال مستقیم ژن به بدن مورد توجه قرار گرفت. این روند در نهایت به توسعه فناوری CAR-T درون‌بدنی منجر شد که در سال ۲۰۲۶ نتایج اولیه آن منتشر گردید.

شیوه مطالعاتی

در این مطالعه بالینی، پژوهشگران از دو رویکرد اصلی برای انتقال اطلاعات ژنتیکی استفاده کردند. در روش اول، از ناقل‌های ویروسی مهندسی‌شده مانند لنتی‌ویروس‌ها استفاده شد که توانایی ورود به سلول‌های T و انتقال ژن CAR را دارند. این ویروس‌ها به‌گونه‌ای طراحی شده‌اند که فقط سلول‌های سیستم ایمنی را هدف قرار دهند و از ورود به سلول‌های غیرهدف جلوگیری کنند. در روش دوم، از نانوذرات لیپیدی مشابه فناوری‌های مورد استفاده در برخی واکسن‌های RNA استفاده شد. این نانوذرات حاوی پیام ژنتیکی بودند که پس از ورود به سلول‌های T، دستور ساخت گیرنده CAR را فعال می‌کردند. بیماران شرکت‌کننده در این مطالعه شامل افراد مبتلا به لنفوم سلول B مقاوم به درمان‌های استاندارد بودند. پس از تزریق، بیماران در بازه‌های زمانی مختلف تحت آزمایش‌های خون، تصویربرداری PET-CT و بررسی نشانگرهای ایمنی قرار گرفتند. هدف اصلی مطالعه، بررسی ایمنی، امکان‌پذیری و میزان پاسخ درمانی بود.

نتایج

نتایج اولیه نشان داد که در اکثر بیماران، سلول‌های T ظرف چند روز پس از تزریق شروع به بیان گیرنده‌های CAR کردند. این سلول‌ها توانستند به‌طور مؤثر سلول‌های سرطانی را شناسایی و نابود کنند. در گروهی از بیماران، کاهش قابل توجه حجم تومور در تصاویر پزشکی مشاهده شد و در برخی موارد، پاسخ کامل درمانی ثبت گردید. این نتایج از نظر بالینی بسیار مهم هستند، زیرا نشان می‌دهند که تولید CAR-T درون بدن می‌تواند به اندازه روش آزمایشگاهی مؤثر باشد. از نظر زمانی، سرعت ایجاد پاسخ ایمنی یکی از نکات برجسته این مطالعه بود. در حالی که در روش‌های سنتی تولید CAR-T ممکن است ۲ تا ۴ هفته طول بکشد، در این روش طی چند روز سلول‌های فعال در بدن شکل گرفتند. از نظر ایمنی، بیشتر بیماران تنها دچار عوارض خفیف تا متوسط مانند تب، خستگی و واکنش‌های التهابی گذرا شدند. هیچ موردی از عوارض شدید غیرقابل کنترل گزارش نشد، اگرچه نیاز به بررسی‌های بیشتر برای ارزیابی خطرات بلندمدت وجود دارد.

دستاورد

مهم‌ترین دستاورد این پژوهش، حذف مرحله استخراج و دستکاری آزمایشگاهی سلول‌های T است. این موضوع می‌تواند ساختار درمان‌های CAR-T را به‌طور کامل تغییر دهد. کاهش هزینه تولید، افزایش سرعت درمان و امکان ارائه خدمات در مراکز درمانی عمومی از پیامدهای مهم این فناوری است.از نظر علمی، این روش نشان‌دهنده پیشرفت مهمی در حوزه مهندسی ژنتیک درون‌بدنی است. توانایی تغییر عملکرد سلول‌ها در داخل بدن انسان، افق‌های جدیدی برای درمان بیماری‌های مختلف ایجاد می‌کند. علاوه بر سرطان، این فناوری می‌تواند در درمان بیماری‌های خودایمنی مانند لوپوس، آرتریت روماتوئید و حتی برخی بیماری‌های ویروسی مزمن مورد استفاده قرار گیرد. همچنین این روش پایه‌گذار نسل جدیدی از ایمونوتراپی‌های شخصی‌سازی‌شده است که در آن درمان به‌طور مستقیم در بدن هر بیمار طراحی و اجرا می‌شود.

گام بعدی مطالعه

با وجود نتایج امیدوارکننده، این فناوری هنوز در مراحل اولیه توسعه قرار دارد. پژوهشگران در گام بعدی قصد دارند کارآزمایی‌های بالینی گسترده‌تری با تعداد بیماران بیشتر و تنوع بیماری‌های بالاتر انجام دهند. یکی از چالش‌های اصلی آینده، کنترل دقیق میزان تولید سلول‌های CAR-T در بدن است تا از واکنش‌های ایمنی بیش‌ازحد مانند سندرم آزادسازی سیتوکین جلوگیری شود. همچنین بهینه‌سازی ناقل‌های ژنی برای افزایش دقت هدف‌گیری و کاهش اثرات ناخواسته از دیگر اهداف مهم تحقیقات آینده است. در صورت موفقیت این مراحل، انتظار می‌رود که CAR-T درون‌بدنی طی سال‌های آینده به یکی از استانداردهای درمان سرطان‌های خون تبدیل شود و مسیر درمان‌های سلولی را به‌طور اساسی تغییر دهد.

پایان مطالب/.