به گزارش پایگاه اطلاع رسانی بنیان، سیروز کبدی یکی از مهم‌ترین علل مرگ‌ومیر ناشی از بیماری‌های مزمن در جهان به شمار می‌رود و در بسیاری از موارد تنها راه درمان قطعی آن پیوند کبد است. با این حال کمبود اهداکننده و عوارض ناشی از پیوند باعث شده پژوهشگران به دنبال راهکارهای جایگزین باشند. در تازه‌ترین مطالعه منتشرشده در سال ۲۰۲۶، نتایج پیگیری بلندمدت بیماران دریافت‌کننده ماکروفاژهای مشتق از سلول‌های بنیادی یا سلول‌های تک‌هسته‌ای خون محیطی مورد ارزیابی قرار گرفت. یافته‌ها نشان داد این درمان نه تنها از نظر ایمنی قابل قبول است بلکه می‌تواند فرآیند ترمیم بافتی را تقویت کرده، التهاب مزمن کبد را کاهش دهد و احتمال بقای بیماران بدون نیاز به پیوند را افزایش دهد. این نتایج مسیر را برای آغاز مطالعات گسترده‌تر و ورود این فناوری به مراحل پیشرفته کارآزمایی بالینی هموار می‌کند.

بیماری‌های مزمن کبدی

بیماری‌های مزمن کبدی سالانه جان میلیون‌ها نفر را در سراسر جهان تهدید می‌کنند. در میان این بیماری‌ها، سیروز کبدی یکی از پیچیده‌ترین و پرهزینه‌ترین اختلالات محسوب می‌شود. سیروز زمانی رخ می‌دهد که آسیب طولانی‌مدت به بافت کبد موجب جایگزینی سلول‌های طبیعی با بافت فیبروتیک و اسکار شود. در نتیجه عملکرد طبیعی کبد به تدریج مختل شده و بیمار با عوارضی مانند افزایش فشار ورید باب، تجمع مایع در شکم، خونریزی گوارشی، نارسایی کبدی و افزایش خطر سرطان کبد مواجه می‌شود. اگرچه درمان‌های دارویی می‌توانند روند پیشرفت بیماری را تا حدی کنترل کنند، اما در مراحل پیشرفته اغلب قادر به بازگرداندن عملکرد طبیعی کبد نیستند. به همین دلیل پیوند کبد همچنان استاندارد طلایی درمان سیروز پیشرفته محسوب می‌شود. با این حال تعداد محدود اعضای اهدایی، هزینه‌های بالا و خطر رد پیوند موجب شده نیاز به درمان‌های جایگزین بیش از گذشته احساس شود. در سال‌های اخیر پزشکی بازساختی و سلول‌درمانی به عنوان یکی از امیدبخش‌ترین رویکردها برای درمان بیماری‌های مزمن کبدی مطرح شده‌اند. در این میان ماکروفاژها به دلیل نقش کلیدی در تنظیم التهاب و بازسازی بافت توجه ویژه‌ای را به خود جلب کرده‌اند.

تاریخچه

ماکروفاژها از مهم‌ترین سلول‌های سیستم ایمنی ذاتی هستند که وظایف متعددی از جمله حذف سلول‌های آسیب‌دیده، پاکسازی بقایای بافتی و تنظیم پاسخ‌های التهابی را بر عهده دارند. سال‌ها تصور می‌شد این سلول‌ها تنها در دفاع ایمنی نقش دارند، اما مطالعات دهه‌های اخیر نشان داد ماکروفاژها در ترمیم بافت‌ها و بازسازی اندام‌ها نیز نقشی اساسی ایفا می‌کنند. در اوایل دهه ۲۰۱۰ پژوهشگران دریافتند که تزریق ماکروفاژهای فعال‌شده می‌تواند روند فیبروز را در مدل‌های حیوانی بیماری کبدی کاهش دهد. این سلول‌ها با ترشح فاکتورهای ضدالتهابی و فعال‌سازی مسیرهای بازسازی، محیط مناسبی برای ترمیم بافت ایجاد می‌کردند. به دنبال موفقیت مطالعات حیوانی، نخستین کارآزمایی‌های بالینی در بیماران مبتلا به سیروز آغاز شد. نتایج اولیه نشان داد این رویکرد از نظر ایمنی قابل قبول است و می‌تواند برخی شاخص‌های عملکرد کبد را بهبود بخشد. با وجود این، یکی از پرسش‌های مهم باقی‌مانده این بود که آیا مزایای درمان در بلندمدت نیز پایدار می‌ماند یا خیر. مطالعه جدید که نتایج آن در سال ۲۰۲۶ منتشر شده، پاسخی به همین پرسش محسوب می‌شود و برای نخستین بار پیامدهای طولانی‌مدت این نوع سلول‌درمانی را بررسی کرده است.

شیوه مطالعاتی

در این پژوهش، بیمارانی که در مطالعات قبلی درمان با ماکروفاژهای مشتق از سلول‌های بنیادی یا سلول‌های تک‌هسته‌ای خون را دریافت کرده بودند، برای چندین سال تحت پیگیری قرار گرفتند. هدف اصلی ارزیابی ایمنی طولانی‌مدت، میزان بقای بیماران، نیاز به پیوند کبد و تغییرات عملکرد کبد بود. فرآیند تولید سلول‌ها شامل جداسازی سلول‌های خونی از بیماران و سپس تمایز آن‌ها به ماکروفاژهای عملکردی در شرایط آزمایشگاهی بود. پس از کنترل کیفیت، سلول‌ها به صورت وریدی به بیماران تزریق شدند. در طول دوره پیگیری، پژوهشگران شاخص‌های مختلفی از جمله عملکرد کبد، وضعیت بالینی بیمار، میزان بستری شدن در بیمارستان، وقوع عوارض مرتبط با سیروز و نیاز به پیوند کبد را ثبت کردند. همچنین اطلاعات مربوط به بقا و کیفیت زندگی بیماران جمع‌آوری شد. برای اطمینان از دقت نتایج، داده‌های به‌دست‌آمده با اطلاعات بیماران مشابه که درمان استاندارد دریافت کرده بودند مقایسه شد. این مقایسه امکان ارزیابی بهتر اثرات بالقوه سلول‌درمانی را فراهم کرد.

نتایج

نتایج نشان داد درمان با ماکروفاژهای مشتق از سلول‌های بنیادی از نظر ایمنی در بلندمدت قابل قبول است. در طول دوره پیگیری، عوارض شدید مرتبط با تزریق سلول‌ها مشاهده نشد و بیماران تحمل مناسبی نسبت به درمان داشتند. یکی از مهم‌ترین یافته‌های مطالعه بهبود نسبی عملکرد کبد در بخشی از بیماران بود. بررسی شاخص‌های آزمایشگاهی نشان داد برخی بیماران کاهش پیشرفت بیماری و تثبیت وضعیت کبد را تجربه کردند. اگرچه شدت پاسخ‌ها در میان بیماران متفاوت بود، اما روند کلی حاکی از تأثیر مثبت درمان بر سلامت کبد بود. پژوهشگران همچنین مشاهده کردند که میزان بقا در بیماران دریافت‌کننده سلول‌درمانی امیدوارکننده است. در تعدادی از بیماران، نیاز به پیوند کبد برای مدت طولانی به تعویق افتاد و برخی نیز بدون نیاز به پیوند به زندگی خود ادامه دادند. علاوه بر این، کاهش بروز برخی عوارض مرتبط با سیروز از جمله بستری‌های مکرر بیمارستانی نیز گزارش شد. این یافته‌ها نشان می‌دهد که سلول‌درمانی ممکن است نه تنها بر شاخص‌های زیستی بلکه بر کیفیت زندگی بیماران نیز اثرگذار باشد. از دیدگاه زیستی، نتایج با فرضیه‌های قبلی درباره نقش ماکروفاژها در کاهش التهاب و تحریک بازسازی بافتی همخوانی داشت. به نظر می‌رسد این سلول‌ها با تعدیل محیط التهابی کبد، شرایط مناسب‌تری برای ترمیم طبیعی اندام فراهم می‌کنند.

دستاورد

مهم‌ترین دستاورد این مطالعه ارائه شواهدی در حمایت از اثربخشی بلندمدت درمان مبتنی بر ماکروفاژها است. بسیاری از درمان‌های سلولی تنها نتایج کوتاه‌مدت خود را گزارش می‌کنند، اما این پژوهش نشان داد مزایای بالقوه درمان می‌تواند برای سال‌ها پس از تزریق نیز قابل مشاهده باشد. این یافته‌ها اهمیت زیادی برای حوزه پزشکی بازساختی دارند؛ زیرا نشان می‌دهند سلول‌درمانی می‌تواند به عنوان پلی میان درمان‌های دارویی و پیوند کبد عمل کند. در صورت تأیید نتایج در مطالعات بزرگ‌تر، این فناوری ممکن است برای گروهی از بیماران که در انتظار پیوند هستند یا امکان دریافت پیوند ندارند، به یک گزینه درمانی ارزشمند تبدیل شود. از منظر اقتصادی نیز کاهش نیاز به بستری‌های مکرر و به تعویق افتادن پیوند می‌تواند بار مالی قابل توجهی را از دوش نظام‌های سلامت بردارد. علاوه بر این، موفقیت این رویکرد می‌تواند زمینه استفاده از ماکروفاژهای درمانی را در سایر بیماری‌های فیبروتیک از جمله فیبروز ریوی و بیماری‌های مزمن کلیوی نیز فراهم سازد.

گام بعدی مطالعه

پژوهشگران معتقدند مرحله بعدی توسعه این فناوری، اجرای کارآزمایی‌های بالینی بزرگ‌تر و چندمرکزی است. چنین مطالعاتی می‌توانند اثربخشی درمان را در جمعیت‌های متنوع‌تر بررسی کرده و معیارهای دقیق‌تری برای انتخاب بیماران مناسب ارائه دهند. یکی دیگر از اهداف آینده، بهینه‌سازی روش تولید ماکروفاژها و افزایش کارایی آن‌ها است. دانشمندان در حال بررسی راهکارهایی هستند که بتواند توان بازسازی و ضدالتهابی این سلول‌ها را تقویت کند. همچنین مطالعات جدیدی برای ترکیب ماکروفاژدرمانی با سایر فناوری‌های سلول‌درمانی و مهندسی بافت در دست طراحی است. چنین رویکردهایی ممکن است اثرات درمانی را افزایش داده و امکان بازسازی گسترده‌تر بافت کبد را فراهم کنند.

پایان مطالب/.