به گزارش پایگاه اطلاع رسانی بنیان، تصور کنید دندان‌تان که روزی به دلیل پوسیدگی یا ضربه، عصب‌اش را از دست داده و به اصطلاح «مرده» شده، دوباره زنده شود. نه با یک پرکردگی بی‌جان، بلکه با بافتی تپنده، حساس و زنده که ریشه را پر کرده و به رشد و نمو ادامه می‌دهد. این رویا، با پیشرفت‌های شگفت‌انگیز در حوزه پزشکی بازساختی و سلول‌های بنیادی، در آستانه تبدیل شدن به واقعیتی درمانی قرار دارد.

چالش دندان‌های «مرده» و درمان‌های سنتی

درمان ریشه یا عصب‌کشی، که امروزه یکی از رایج‌ترین درمان‌های دندان‌پزشکی است، بر پایه یک اصل ساده عمل می‌کند: خارج کردن کامل بافت عفونی یا آسیب‌دیده پالپ (عصب و رگ‌های خونی داخل دندان) و جایگزینی آن با مواد بی‌اثر مانند گوتاپرکا. این روش اگرچه موفقیت‌آمیز است، اما ماهیتی «حذفی» دارد. دندان پس از درمان، عملاً «مرده» محسوب می‌شود؛ زیرا دیگر منبع تغذیه و حس خود را از دست می‌دهد و در طولانی‌مدت شکننده‌تر می‌شود.

این مسئله به‌ویژه در دندان‌های نابالغ کودکان و نوجوانان (۸ تا ۱۵ سال) که ریشه‌شان هنوز کامل رشد نکرده، بسیار حیاتی است. از دست دادن پالپ در این سنین به معنای توقف رشد ریشه و عدم تکامل دیواره‌های نازک آن است که خطر شکستگی را به شدت افزایش می‌دهد. به همین دلیل، محققان سال‌هاست به دنبال رویکردی جایگزین هستند: نه حذف بافت بیمار، بلکه بازسازی و احیای آن.

پروژه RanoKure: سلول‌های بنیادی بندناف در خدمت دندان

یکی از پیشگام‌ترین پروژه‌ها در این زمینه، کارآزمایی بالینی موسوم به RanoKure است. این مطالعه که با شناسه NCT03102879 در پایگاه ClinicalTrials.gov ثبت شده، به بررسی استفاده از سلول‌های بنیادی مزانشیمی مشتق از بندناف برای بازسازی پالپ دندان‌های دائمی بالغی می‌پردازد که دچار ضایعه اپیکال (کیست یا گرانولوم در نوک ریشه) شده‌اند.

روش کار به این صورت است که این سلول‌های بنیادی درون یک داربست زیستی مشتق از پلاسما محصور شده و به داخل کانال ریشه تزریق می‌شوند. نتایج اولیه این کارآزمایی که در سال ۲۰۱۸ به پایان رسیده، بسیار امیدوارکننده بوده است. نه تنها این روش ایمن تشخیص داده شده، بلکه شاخص‌های کلیدی موفقیت را نشان داده است:

• احساس حیات مجدد: دندان‌های تحت درمان با این روش، برخلاف دندان‌های عصب‌کشی شده، به تست‌های حساسیتی مانند سرما، گرما و جریان الکتریکی پاسخ مثبت نشان دادند که نشان از بازگشت عصب به ریشه دارد.
• کاهش ضایعه: تصاویر توموگرافی کامپیوتری با اشعه مخروطی (CBCT) نشان داد که اندازه ضایعه استخوانی در نوک ریشه، شش و دوازده ماه پس از درمان، کاهش چشمگیری داشته است.
• بررسی جریان خون: با استفاده از تکنیک پیشرفته لیزر داپلر فلومتری (LDF)، محققان افزایش جریان خون در بافت بازساختی را مشاهده کردند که یکی از نشانه‌های حیات یک بافت است.

این پروژه نشان می‌دهد که می‌توان از سلول‌های بنیادی آلوژنیک (از فرد دیگر) برای درمان دندان‌ها استفاده کرد و راه را برای درمان‌هایی با دسترسی آسان‌تر هموار می‌سازد.

Pulp'R: استفاده از سلول‌های بنیادی خود بیمار

در رویکردی دیگر، پروژه Pulp'R با شناسه NCT02842515، به دنبال امکان‌سنجی استفاده از سلول‌های بنیادی اتولوگ (یعنی سلول‌هایی که از خود بیمار گرفته می‌شوند) است. این روش که یک محصول دارویی پیشرفته (ATMP) محسوب می‌شود، برای بیمارانی کاربرد دارد که به دلیل ضربه یا التهاب شدید، پالپ دندان‌شان را از دست داده‌اند.

نکته جالب در این روش، منبع سلولی است: سلول‌های بنیادی از پالپ دندان‌های سالمی که به هر دلیل باید کشیده شوند (مثلاً دندان عقل)، استخراج شده و پس از کشت و تکثیر در محیط آزمایشگاه، به داخل کانال دندان آسیت‌دیده پیوند زده می‌شوند. این کارآزمایی اولیه با هدف بررسی امکان‌پذیری تولید این محصول سلولی برای هر بیمار به صورت اختصاصی طراحی شده است و گام مهمی در جهت پزشکی شخصی‌سازی‌شده در دندان‌پزشکی محسوب می‌شود.

گام فراتر: بازسازی ریشه در دندان‌های بالغ پیوندی

پیچیده‌تر از درمان یک دندان ساده، بازسازی پالپ در دندان‌هایی است که به تازگی پیوند زده شده‌اند. در یک گزارش موردی جدید که در سال ۲۰۲۵ در مجله معتبر Journal of Endodontics منتشر شده، تیمی از محققان ژاپنی موفق به انجام این کار شدند.

در این مطالعه، دندان آسیاب بزرگ یک بیمار ۳۷ ساله، که به دلیل فقدان دندان دیگری، به ناحیه مورد نظر پیوند زده شده بود، تحت درمان بازساختی قرار گرفت. نکته چالش‌برانگیز این بود که این دندان یک دندان بالغ با ریشه کامل (بسته) بود و مانند موارد قبلی، اپکس (نوک ریشه) باز نداشت. با این حال، محققان پس از ضدعفونی دقیق کانال، سلول‌های بنیادی پالپ دندان (DPSCs) را که از دندان عقل خود بیمار گرفته شده بود، به داخل کانال منتقل کردند.

نتایج شگفت‌انگیز بود: تنها یک هفته پس از پیوند سلولی، دندان به تست الکتریکی پاسخ مثبت نشان داد که نشان‌دهنده بازگشت حس به آن است. همچنین، اسکن MRI در هفته شصتم، سیگنالی از بافت بازساختی درون دندان نشان داد که با بافت پالپ طبیعی قابل مقایسه بود. علاوه بر این، موفقیت این روش به بازسازی عصب محدود نشد و نشانه‌هایی از ترمیم رباط پریودنتال (بافت نگهدارنده دور ریشه) نیز مشاهده گردید که از تحلیل ریشه و جوش‌خوردن دندان به استخوان (آنکیلوز) جلوگیری کرد. این دستاورد، افق‌های تازه‌ای را برای حفظ دندان‌های پیوندی که پیش‌تر شانس کمی برای ماندگاری داشتند، گشوده است.

شکافتن قله دماوند: بازسازی عاج و پالپ با ماتریکس دنتین

اگر موارد فوق موفقیت در بازسازی بافت نرم (پالپ) را نشان می‌دهند، گام بعدی و دشوارتر، بازسازی هم‌زمان بافت سخت (عاج) است. عاج، بافت استخوان‌مانندی است که زیر مینای دندان قرار دارد و تشکیل‌دهنده بخش اعظم ساختار دندان است. بازسازی آن، تشکیل «پل عاجی» نام دارد و یکی از اهداف نهایی درمان‌های بازساختی محسوب می‌شود.

دو گزارش موردی که در دسامبر ۲۰۲۵ در مجله BMC Oral Health منتشر شده، نشان می‌دهد که این هدف چقدر به واقعیت نزدیک شده است. محققان برای درمان دو بیمار بزرگسال (یکی ۳۳ ساله با دندان جلوی ضربه‌خورده و دیگری ۴۸ ساله با دندان جلوی درمان ریشه شده)، از ترکیبی قدرتمند استفاده کردند:

۱. سلول‌های بنیادی پالپ دندان اتولوگ (خود بیمار) که از دندان عقل بیماران استخراج شده بود.
۲. ماتریکس دنتین غیرمعدنی شده (DDM) که از همان دندان عقل به دست آمده بود. این ماده، چارچوب و بستری سه‌بعدی برای رشد سلول‌ها فراهم می‌کند و سرشار از فاکتورهای رشد مانند پروتئین‌های مورفوژنتیک استخوان (BMP) است که به سلول‌های بنیادی فرمان می‌دهند تا به سلول‌های عاج‌ساز (ادونتوبلاست) تبدیل شوند.

نتایج این درمان در بیمار اول که به مدت ۵۲ هفته (یک سال) پیگیری شد، خارق‌العاده بود:

• پاسخ به تست حساسیت: دندان در عرض یک هفته به تست‌های حسی پاسخ مثبت داد.
• تشکیل پل عاجی: در تصاویر CBCT و MRI، یک پل عاجی به ضخامت بیش از ۳ میلی‌متر در محل ورودی کانال ریشه تشکیل شده بود که نشان‌دهنده بازسازی بافت سخت بود.
• کیفیت بافت: تصاویر MRI نشان داد که بافت داخل ریشه، سیگنالی مشابه با بافت پالپ دندان‌های سالم مجاور دارد.

در بیمار دوم، با وجود اینکه به دلیل روکش قدیمی امکان تست حسی وجود نداشت، تصاویر CBCT پس از ۴۸ هفته به وضوح تشکیل همین پل عاجی را تایید کرد. نکته قابل توجه این که در هر دو مورد، تراکم معدنی بافت بازساختی به حدود ۷۵ تا ۸۰ درصد عاج طبیعی مجاور رسیده بود و هیچ نشانه‌ای از تحلیل ریشه یا عوارض جانبی دیده نشد.

پیشرفت در دندان‌های مولر چندریشه

پس از موفقیت در دندان‌های جلویی یک‌ریشه، محققان گام بعدی را برای دندان‌های آسیاب (مولر) که دارای چند ریشه و آناتومی پیچیده‌تری هستند، برداشتند. در گزارشی دو موردی دیگر، بازسازی پالپ در دو مرد جوان (۲۶ و ۲۹ ساله) با استفاده از سلول‌های بنیادی پالپ اتولوگ انجام شد. نتایج این مطالعه که در پایگاه OpenLB ثبت شده، نشان داد که پس از ۴۸ هفته، نه تنها علائم رادیوگرافی ضایعه از بین رفت، بلکه دندان‌ها به تست الکتریکی پاسخ مثبت داده و تصاویر MRI نیز تاییدکننده حیات بافت جدید بود. این موفقیت، کارایی روش‌های سلول‌درمانی را حتی برای پیچیده‌ترین دندان‌ها به اثبات رساند.

مقایسه داربست‌های نانو: پژوهشی در حال انجام

همزمان با پیشرفت روش‌های سلول‌درمانی، محققان به دنبال بهینه‌سازی «داربست‌های» مورد استفاده هستند. یک کارآزمایی بالینی تصادفی‌سازی شده که در دانشگاه تانتا در مصر در حال انجام است (شناسه NCT07121348)، به مقایسه اثربخشی چهار نوع داربست نانومقیاس مختلف در بازسازی پالپ دندان‌های دائمی نابالغ می‌پردازد:

• PRF {فیبرین غنی از پلاکت): که از خون خود بیمار تهیه می‌شود و سرشار از فاکتورهای رشد است.
• نانوذرات سیلیکای مزوحفره: با سطح جذب بالا و زیست‌سازگاری عالی.
• نانوذرات اسید هیالورونیک: که به دلیل توانایی بالای خود در حفظ آب و کمک به چسبندگی و تکثیر سلولی شناخته می‌شوند.
• نانوذرات عصاره انار: که علاوه بر خواص ضدالتهابی و ضدباکتریایی، می‌توانند به بازسازی بافت کمک کنند.

این مطالعه که در سال ۲۰۲۵ آغاز شده، قرار است یک سال پس از درمان، میزان بسته شدن اپکس (نوک ریشه) و تشکیل عاج جدید را در گروه‌های مختلف مقایسه کند و می‌تواند به انتخاب بهترین ماده برای کاربردهای بالینی کمک شایانی نماید.

چشم‌انداز آینده: از آزمایشگاه تا مطب

پروژه‌های فوق تنها بخشی از تلاش‌های گسترده جهانی برای تغییر پارادایم درمان ریشه هستند. با وجود این نتایج درخشان، این روش‌ها همچنان در مراحل اولیه (فاز یک و دو) قرار دارند. چالش‌های پیش رو شامل استانداردسازی پروتکل‌ها، کاهش هزینه‌ها، تسهیل فرآیندهای پیچیده آزمایشگاهی و انجام کارآزمایی‌های بالینی با حجم نمونه بیشتر برای تایید نهایی اثربخشی است.

با این حال، مسیر روشن است. روزی نه چندان دور، ممکن است رفتن به دندان‌پزشکی به معنای از دست دادن یک عضو نباشد، بلکه به معنای ترمیم و احیای آن با استفاده از قدرت شگفت‌انگیز سلول‌های بدن خودمان باشد. دورانی که در آن دندان‌های «مرده» دوباره به زندگی بازمی‌گردند.

پایان مطلب./