به گزارش پایگاه اطلاع رسانی بنیان، در سال‌های اخیر، پزشکان و محققان حوزه هماتولوژی و پیوند سلول‌های بنیادی شاهد تحول بزرگی بوده‌اند. روش جدیدی که بر پایه ترکیب خون بند ناف چندین اهداکننده (پولد) و سلول‌های پیش‌ساز گسترش‌یافته بنا شده، نتایج بسیار امیدوارکننده‌ای در درمان بیماران مبتلا به لوسمی و دیگر سرطان‌های خون نشان داده است. این رویکرد نوین، بسیاری از مشکلات سنتی پیوند سلول‌های بنیادی را کاهش داده و شانس بقا و کیفیت زندگی بیماران را به طور چشمگیری افزایش داده است.

خون بندناف چیست و چرا مهم است؟

خون بندناف، خون باقی‌مانده در جفت و بند ناف نوزاد پس از تولد است. این خون غنی از سلول‌های بنیادی خون‌ساز (هماتوپوئتیک) است که می‌توانند به انواع سلول‌های خونی تبدیل شوند. برخلاف سلول‌های بنیادی مغز استخوان بزرگسالان، سلول‌های موجود در خون بند ناف کمتر باعث واکنش شدید ایمنی می‌شوند. به همین دلیل، خطر بیماری پیوند در مقابل میزبان (GVHD) در پیوندهای خون بند ناف معمولاً پایین‌تر است.

با این حال، یکی از چالش‌های اصلی پیوند خون بند ناف، تعداد محدود سلول‌های بنیادی در هر واحد است. این محدودیت باعث می‌شود زمان بازسازی سلول‌های خونی (انگجمنت) طولانی‌تر شود و بیمار در معرض خطر عفونت‌های شدید قرار بگیرد. برای حل این مشکل، محققان به فکر استفاده از چندین واحد خون بند ناف افتادند و روش «تجمیعی» یا pooled را توسعه دادند.

روش نوین: سلول‌های پیش‌ساز گسترش‌یافته تجمیعی

در این رویکرد جدید، از چندین واحد خون بند ناف استفاده می‌شود تا سلول‌های پیش‌ساز (پروژنیتور سل‌ها) استخراج و در آزمایشگاه گسترش یابند. محصول نهایی به نام دیلانوبیسل (dilanubicel) شناخته می‌شود. این محصول سلول‌های پیش‌ساز گسترش‌یافته است که به صورت غیرپیوندگیر (non-engrafting) عمل می‌کنند؛ یعنی خودشان به طور دائم در بدن بیمار مستقر نمی‌شوند، اما به عنوان یک پشتیبان موقت عمل کرده و به بازسازی سریع‌تر سیستم ایمنی و خون‌سازی کمک می‌کنند.

این سلول‌ها به همراه یک واحد تک خون بند ناف (single-unit) که با بیمار مطابقت HLA دارد، به بیمار تزریق می‌شوند. مزیت بزرگ این روش این است که نیازی به مطابقت کامل HLA برای واحدهای pooled نیست و این امر دسترسی به پیوند را برای بیماران با نژادهای مختلف و کسانی که اهداکننده مناسب پیدا نمی‌کنند، بسیار آسان‌تر می‌کند.

نتایج شگفت‌انگیز مطالعه بالینی

در یک کارآزمایی بالینی فاز ۲، ۲۸ بیمار مبتلا به لوسمی حاد و سندرم میلودیسپلاستیک تحت این روش درمان قرار گرفتند. نتایج به دست آمده واقعاً چشمگیر بود:

• بقای بدون بیماری ۹۶ درصدی: ۲۷ نفر از ۲۸ بیمار (۹۶ درصد) حداقل یک سال پس از پیوند زنده و بدون بازگشت بیماری بودند.
• عدم بروز GVHD شدید: هیچ‌کدام از بیماران دچار بیماری پیوند در مقابل میزبان درجه ۳ یا ۴ (نه حاد و نه مزمن) نشدند. این در حالی است که GVHD یکی از شایع‌ترین و خطرناک‌ترین عوارض پیوندهای سلول بنیادی است.
• بازسازی سریع‌تر خون: زمان رسیدن به تعداد کافی نوتروفیل (سلول‌های ایمنی کلیدی) به طور متوسط ۱۸ روز بود که نسبت به روش‌های استاندارد سریع‌تر است. همچنین بازسازی پلاکت‌ها (سلول‌های انعقادی) در حدود ۳۱ روز رخ داد.
• بقای کلی بهتر: در مقایسه با بیمارانی که با روش‌های سنتی (تک یا دو واحد) پیوند شده بودند، نرخ بقای کلی به طور معناداری بالاتر بود.

این نتایج نشان می‌دهد که افزودن محصول pooled نه تنها ایمن است، بلکه به طور قابل توجهی نتایج بالینی را بهبود می‌بخشد.

چرا این روش برای بیماران لوسمی مناسب است؟

لوسمی یا سرطان خون، بیماری است که در آن سلول‌های خونی غیرطبیعی به سرعت تکثیر می‌شوند و سلول‌های سالم را از بین می‌برند. درمان اصلی اغلب شیمی‌درمانی شدید است که مغز استخوان را نابود می‌کند. در این شرایط، پیوند سلول‌های بنیادی تنها راه بازسازی سیستم خون‌سازی سالم است.

بیمارانی که اهداکننده مغز استخوان یا سلول‌های بنیادی محیطی پیدا نمی‌کنند، اغلب به خون بند ناف روی می‌آورند. اما تأخیر در انگجمنت و خطر GVHD، شانس موفقیت را کاهش می‌داد. روش pooled با سرعت بخشیدن به بازسازی ایمنی، بیمار را زودتر از عفونت‌ها و عوارض محافظت می‌کند.

مزایای روش pooled نسبت به روش‌های قبلی

۱. دسترسی بیشتر: با استفاده از سلول‌های چندین اهداکننده، بیماران با تنوع ژنتیکی بالا (مانند بیماران غیرسفیدپوست) شانس بیشتری برای یافتن پیوند مناسب دارند.

۲. کاهش عوارض ایمنی: چون سلول‌های pooled غیرپیوندگیر هستند، واکنش شدید ایمنی ایجاد نمی‌کنند و خطر GVHD را به حداقل می‌رسانند.

۳. بهبود کیفیت زندگی: بیماران سریع‌تر از دوره خطرناک کمبود سلول‌های خونی خارج می‌شوند و می‌توانند زودتر به زندگی عادی بازگردند.

۴. ایمنی بالا: مطالعه نشان داد که عوارض جانبی جدی مرتبط با محصول pooled بسیار کم بود و اکثر بیماران به خوبی آن را تحمل کردند.

چالش‌ها و آینده این فناوری

هرچند نتایج اولیه بسیار دلگرم‌کننده است، این مطالعه هنوز در مراحل اولیه (فاز ۲) قرار دارد. نیاز به مطالعات بزرگ‌تر با تعداد بیماران بیشتر و پیگیری طولانی‌مدت وجود دارد تا اثربخشی بلندمدت و احتمال بازگشت بیماری بررسی شود.

علاوه بر این، تولید صنعتی محصول dilanubicel و دسترسی گسترده به آن در مراکز درمانی مختلف نیاز به سرمایه‌گذاری و استانداردسازی دارد. محققان امیدوارند این روش بتواند به عنوان یک گزینه استاندارد برای بسیاری از بیماران نیازمند پیوند تبدیل شود.

در کنار این پیشرفت، آموزش عمومی درباره اهدای خون بند ناف نیز بسیار مهم است. هر واحد خون بند ناف که ذخیره شود، می‌تواند جان یک بیمار را نجات دهد.

اهمیت این پیشرفت برای جامعه پزشکی

این رویکرد جدید پلی بین محدودیت‌های فعلی پیوند و آینده‌ای روشن‌تر ایجاد کرده است. متخصصان هماتولوژی معتقدند که ترکیب خون بند ناف تک‌واحدی با سلول‌های پشتیبان pooled می‌تواند استاندارد مراقبتی جدیدی را تعریف کند، به‌ویژه برای بیمارانی که گزینه‌های محدودی دارند.

با ادامه تحقیقات، ممکن است شاهد گسترش کاربرد این روش به سایر بیماری‌های خونی، اختلالات ایمنی و حتی برخی سرطان‌های جامد باشیم.

نتیجه‌گیری: نوری در انتهای تونل

پیوند خون بند ناف تجمیعی با سلول‌های پیش‌ساز گسترش‌یافته، نمونه‌ای برجسته از پیشرفت علم پزشکی در خدمت انسان‌هاست. نتایجی مانند ۹۶ درصد بقا بدون GVHD شدید، امید تازه‌ای به هزاران بیمار مبتلا به سرطان خون و خانواده‌هایشان بخشیده است.

این دستاورد نشان می‌دهد که با ترکیب هوشمندانه فناوری آزمایشگاهی و منابع طبیعی بدن (خون بند ناف)، می‌توان بر بسیاری از موانع درمانی غلبه کرد. آینده پیوند سلول‌های بنیادی روشن‌تر از همیشه به نظر می‌رسد و بیماران بیشتری می‌توانند با امید و اطمینان بیشتری به درمان بپردازند.

پایان مطلب./