به گزارش پایگاه اطلاع رسانی بنیان، لوپوس سیستمیک (SLE) یکی از پیچیده‌ترین بیماری‌های خودایمنی است که در آن سیستم ایمنی به بافت‌های بدن حمله می‌کند. درمان‌های رایج عمدتاً بر کنترل علائم و مهار التهاب متمرکز هستند و بسیاری از بیماران همچنان با عود بیماری و عوارض دارویی مواجه‌اند. اکنون پژوهشگران با بهره‌گیری از فناوری CAR-T که پیش‌تر در درمان سرطان‌های خونی موفقیت چشمگیری داشته است، موفق شده‌اند سلول‌های ایمنی بیماری‌زا را هدف قرار دهند. نتایج این مطالعه نشان می‌دهد که تعدادی از بیماران پس از دریافت این درمان به بهبودی پایدار رسیده‌اند و نیاز آن‌ها به داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی به‌طور قابل توجهی کاهش یافته است.

بیماری لوپوس اریتماتوی سیستمیک

بیماری‌های خودایمنی زمانی رخ می‌دهند که سیستم ایمنی توانایی تشخیص صحیح سلول‌های خودی از عوامل بیگانه را از دست می‌دهد. لوپوس یکی از شناخته‌شده‌ترین این بیماری‌هاست که می‌تواند اندام‌های مختلفی از جمله کلیه، پوست، مفاصل، قلب و سیستم عصبی را درگیر کند. اگرچه طی دهه‌های اخیر داروهای جدیدی برای کنترل بیماری توسعه یافته‌اند، اما بسیاری از بیماران همچنان به درمان‌های موجود پاسخ مناسبی نمی‌دهند. در سال‌های اخیر، مفهوم «بازتنظیم سیستم ایمنی» به عنوان راهکاری نوین برای درمان بیماری‌های خودایمنی مطرح شده است. در این رویکرد، به جای کنترل موقت علائم، تلاش می‌شود سلول‌های ایمنی مسئول ایجاد بیماری حذف شده و سیستم ایمنی دوباره سازماندهی شود. فناوری CAR-T یکی از امیدوارکننده‌ترین ابزارها برای تحقق این هدف محسوب می‌شود.

تاریخچه

سلول‌درمانی CAR-T نخستین بار برای درمان سرطان‌های خونی توسعه یافت. در این فناوری، سلول‌های T بیمار از بدن جدا شده و در آزمایشگاه به گونه‌ای مهندسی ژنتیکی می‌شوند که بتوانند سلول‌های هدف را شناسایی و نابود کنند. موفقیت چشمگیر این روش در درمان لوسمی‌ها و لنفوم‌ها سبب شد پژوهشگران به فکر استفاده از آن در سایر بیماری‌ها نیز بیفتند. در بیماری لوپوس، سلول‌های B نقش مهمی در تولید آنتی‌بادی‌های خودایمن دارند. مطالعات اولیه در آلمان و ایالات متحده نشان داده بود که حذف هدفمند این سلول‌ها می‌تواند فعالیت بیماری را به شدت کاهش دهد. نتایج امیدوارکننده این مطالعات زمینه را برای آغاز کارآزمایی‌های بالینی گسترده‌تر در اروپا فراهم کرد.

شیوه مطالعه

در این مطالعه که در مراکز تخصصی انگلستان انجام شد، بیماران مبتلا به لوپوس شدید و مقاوم به درمان انتخاب شدند. این بیماران پیش از ورود به مطالعه، درمان‌های متعددی از جمله کورتیکواستروئیدها، داروهای سرکوب‌کننده ایمنی و درمان‌های بیولوژیک را دریافت کرده بودند اما همچنان فعالیت بیماری در آن‌ها ادامه داشت. در مرحله نخست، سلول‌های T از خون بیماران جداسازی شد. سپس این سلول‌ها در شرایط آزمایشگاهی به گیرنده‌های کایمریک ضد CD19 مجهز شدند تا بتوانند سلول‌های B مسئول بیماری را شناسایی کنند. پس از تکثیر سلول‌ها، فرآورده CAR-T به بیماران تزریق شد. پژوهشگران طی ماه‌های بعد، شاخص‌های مختلفی شامل فعالیت بیماری، سطح آنتی‌بادی‌های خودایمن، وضعیت عملکرد کلیه‌ها، میزان التهاب و نیاز به داروهای سرکوب‌کننده ایمنی را ارزیابی کردند.

نتایج

نتایج مطالعه بسیار امیدوارکننده بود. چندین بیمار طی مدت کوتاهی پس از دریافت CAR-T کاهش چشمگیر فعالیت بیماری را تجربه کردند. در بخشی از بیماران، علائم بالینی تقریباً به طور کامل برطرف شد و شاخص‌های آزمایشگاهی نیز به محدوده طبیعی بازگشت. بررسی‌ها نشان داد که سلول‌های B بیماری‌زا به طور مؤثر حذف شده‌اند و سطح آنتی‌بادی‌های خودایمن کاهش یافته است. علاوه بر این، بسیاری از بیماران توانستند مصرف داروهای سرکوب‌کننده ایمنی را کاهش دهند یا در برخی موارد مصرف آن‌ها را متوقف کنند. نکته قابل توجه دیگر، پایداری پاسخ درمانی بود. برخی بیماران ماه‌ها پس از دریافت CAR-T همچنان در وضعیت بهبودی باقی ماندند. این موضوع نشان می‌دهد که درمان ممکن است فراتر از کنترل موقت علائم عمل کرده و نوعی بازسازی عملکرد سیستم ایمنی ایجاد کند. از نظر ایمنی نیز نتایج قابل قبول گزارش شد. اگرچه برخی بیماران عوارض شناخته‌شده CAR-T از جمله تب و واکنش‌های التهابی خفیف را تجربه کردند، اما بیشتر این عوارض قابل کنترل بودند و مشکل جدی غیرمنتظره‌ای مشاهده نشد.

دستاورد مطالعه

مهم‌ترین دستاورد این پژوهش، اثبات امکان استفاده از CAR-T برای درمان بیماری‌های خودایمنی است. تاکنون این فناوری عمدتاً در حوزه سرطان کاربرد داشت، اما نتایج جدید نشان می‌دهد که می‌توان از همان اصول برای حذف سلول‌های مسئول بیماری‌های خودایمنی نیز استفاده کرد. این مطالعه همچنین مفهوم «ریست کردن سیستم ایمنی» را تقویت می‌کند. به جای مصرف مادام‌العمر داروهای سرکوب‌کننده ایمنی، ممکن است بتوان با یک مداخله سلولی، سیستم ایمنی را بازتنظیم کرد و دوره‌های طولانی بهبودی ایجاد نمود. علاوه بر لوپوس، این یافته‌ها می‌تواند برای بیماری‌های خودایمنی دیگری مانند آرتریت روماتوئید، اسکلروز سیستمیک، میاستنی گراویس و واسکولیت‌ها نیز کاربرد داشته باشد. به همین دلیل بسیاری از متخصصان این دستاورد را یکی از مهم‌ترین پیشرفت‌های پزشکی بازساختی در سال ۲۰۲۶ می‌دانند.

گام بعدی مطالعه

پژوهشگران اکنون در حال طراحی مطالعات بزرگ‌تر با تعداد بیشتری بیمار هستند تا اثربخشی و ایمنی CAR-T در جمعیت‌های متنوع‌تر ارزیابی شود. همچنین پیگیری طولانی‌مدت بیماران برای بررسی دوام پاسخ درمانی و احتمال عود بیماری ادامه خواهد داشت. از سوی دیگر، نسل‌های جدید CAR-T با هدف کاهش عوارض جانبی و افزایش دقت درمان در حال توسعه هستند. محققان امیدوارند طی سال‌های آینده این فناوری به گزینه‌ای استاندارد برای درمان بیماران مبتلا به لوپوس شدید و سایر بیماری‌های خودایمنی تبدیل شود. این نتایج نشان می‌دهد که پزشکی بازساختی و سلول‌درمانی در حال ورود به مرحله‌ای جدید هستند؛ مرحله‌ای که در آن نه تنها سرطان‌ها، بلکه بیماری‌های مزمن التهابی و خودایمنی نیز می‌توانند از مزایای درمان‌های سلولی پیشرفته بهره‌مند شوند.

پایان مطالب/.

Mackensen A, Müller F, Mougiakakos D, et al. CD19 CAR T-cell therapy for refractory systemic lupus erythematosus. Nature Medicine. 2025;31:1054–1062.

Müller F, Alexander T, Schrezenmeier E, et al. CAR T-cell therapy in severe autoimmune diseases: current clinical experience and future perspectives. Nature Reviews Rheumatology. 2026;22(6):345–358.

National Health Service (NHS) England. Gene-modified CAR-T cell therapy induces remission in patients with severe lupus. June 2026.

ClinicalTrials.gov. Chimeric Antigen Receptor T Cell Therapy for Autoimmune Diseases (CASTLE Study). Identifier: NCT06246656.