به گزارش پایگاه اطلاع رسانی بنیان، دیستروفی عضلانی دوشن (Duchenne Muscular Dystrophy; DMD) یکی از شدیدترین بیماری‌های ژنتیکی تحلیل‌برنده عضلات است که در اثر جهش در ژن دیستروفین ایجاد می‌شود. نبود یا کاهش شدید پروتئین دیستروفین باعث آسیب تدریجی فیبرهای عضلانی، ضعف حرکتی، از دست رفتن توانایی راه رفتن و در نهایت درگیری عضله قلبی و سیستم تنفسی می‌شود. با وجود پیشرفت‌های مهم در ژن‌درمانی و داروهای اصلاح‌کننده بیماری، هنوز نیاز به روش‌هایی وجود دارد که بتوانند محیط آسیب‌دیده عضله را ترمیم کرده و روند تخریب بافت را کاهش دهند.

سلول درمانی Deramiocel

در سال ۲۰۲۶، درمان سلولی Deramiocel که با نام CAP-1002 نیز شناخته می‌شود، به عنوان یکی از پیشرفته‌ترین پروژه‌های سلول‌درمانی برای بیماران مبتلا به دوشن مطرح شده است. این درمان از سلول‌های مشتق از cardiosphere استفاده می‌کند؛ سلول‌هایی که توانایی تنظیم التهاب، کاهش فیبروز و تحریک فرآیندهای ترمیمی در بافت آسیب‌دیده را دارند. برخلاف برخی رویکردهای سلولی که هدف آن‌ها جایگزینی مستقیم عضله از دست‌رفته است، Deramiocel بیشتر با اصلاح محیط بیماری و حمایت از سلول‌های باقی‌مانده عمل می‌کند. نتایج مطالعه بالینی HOPE-3 نشان داده است که این درمان می‌تواند سرعت کاهش عملکرد عضلانی را کاهش داده و اثرات محافظتی بر قلب بیماران مبتلا به دوشن ایجاد کند. این دستاورد می‌تواند نقطه عطفی در استفاده از سلول‌درمانی برای بیماری‌های ژنتیکی عضلانی باشد.

دیستروفی عضلانی

دیستروفی عضلانی دوشن یکی از شناخته‌شده‌ترین بیماری‌های ارثی عضلات است که عمدتاً پسران را در سنین کودکی تحت تأثیر قرار می‌دهد. این بیماری در اثر جهش در ژن DMD ایجاد می‌شود؛ ژنی که مسئول تولید پروتئین دیستروفین است. دیستروفین نقش مهمی در اتصال ساختاری فیبرهای عضلانی و حفظ پایداری غشای سلول عضلانی دارد. در نبود این پروتئین، هر فعالیت عضلانی باعث آسیب تدریجی فیبرهای عضلانی می‌شود. بدن تلاش می‌کند این آسیب را با فعال کردن فرآیندهای ترمیمی جبران کند، اما به دلیل نقص ژنتیکی، چرخه آسیب و التهاب ادامه پیدا کرده و در نهایت بافت عضلانی سالم جای خود را به بافت فیبروتیک و غیرعملکردی می‌دهد. در سال‌های گذشته، درمان‌های مختلفی برای کاهش سرعت پیشرفت بیماری توسعه یافته‌اند؛ از داروهای کورتیکواستروئیدی گرفته تا ژن‌درمانی‌های جدید. با این حال، بسیاری از این روش‌ها هنوز محدودیت‌هایی دارند. ژن‌درمانی‌ها با چالش‌هایی مانند انتقال ژن به تمام عضلات بدن، پاسخ ایمنی و دوام اثر مواجه هستند. به همین دلیل، سلول‌درمانی به عنوان یک مسیر مکمل و امیدبخش مورد توجه قرار گرفته است.

درمان بیماری‌های عضلانی با سلول‌های بنیادی

ایده استفاده از سلول‌های بنیادی برای درمان بیماری‌های عضلانی به چند دهه قبل بازمی‌گردد. نخستین تلاش‌ها بر انتقال میوبلاست‌ها، یعنی سلول‌های پیش‌ساز عضلانی، به عضلات بیماران مبتلا به دوشن متمرکز بود. هدف این بود که سلول‌های سالم بتوانند در عضله بیمار ادغام شده و پروتئین دیستروفین تولید کنند. اگرچه این مطالعات نشان دادند که سلول‌های عضلانی قابلیت انتقال ویژگی‌های ترمیمی دارند، اما مشکلاتی مانند بقای پایین سلول‌های تزریق‌شده، محدودیت انتشار سلول‌ها در حجم وسیع عضلات و واکنش سیستم ایمنی مانع موفقیت بالینی گسترده شد. با توسعه فناوری‌های سلول بنیادی، مسیرهای جدیدی شکل گرفت. پژوهشگران به سمت سلول‌های بنیادی عضله، سلول‌های ماهواره‌ای، سلول‌های بنیادی پرتوان القایی (iPSC) و سلول‌های اصلاح‌شده ژنتیکی حرکت کردند. هدف این روش‌ها ایجاد سلول‌هایی بود که بتوانند نه‌تنها به عضله تبدیل شوند، بلکه نقص ژنتیکی بیماری را نیز اصلاح کنند. در کنار این رویکردها، گروهی از پژوهشگران مسیر متفاوتی را دنبال کردند؛ استفاده از سلول‌هایی که با ترشح عوامل زیستی بتوانند محیط بیماری را تغییر دهند. Deramiocel حاصل همین رویکرد است. این درمان بر پایه سلول‌های مشتق از cardiosphere طراحی شده که دارای خواص ضدالتهابی و بازسازی‌کننده هستند.

شیوه مطالعاتی

مطالعه HOPE-3 یک کارآزمایی بالینی مرحله سوم، چندمرکزی و کنترل‌شده بود که برای بررسی اثربخشی و ایمنی Deramiocel در بیماران مبتلا به دیستروفی عضلانی دوشن طراحی شد. در این مطالعه بیش از صد بیمار مبتلا به DMD شرکت کردند. بیماران در گروه‌های درمان و کنترل قرار گرفتند و گروه درمان، دوزهای مشخصی از سلول‌های Deramiocel را دریافت کردند. پژوهشگران در طول مطالعه مجموعه‌ای از شاخص‌های عملکردی را بررسی کردند. این ارزیابی‌ها شامل توانایی انجام فعالیت‌های روزمره، عملکرد اندام‌های حرکتی، وضعیت عضلات اسکلتی و تغییرات قلبی بود. یکی از بخش‌های مهم مطالعه، بررسی تأثیر درمان بر کاردیومیوپاتی دوشن بود. آسیب عضله قلبی یکی از عوامل اصلی کاهش طول عمر بیماران است و بسیاری از درمان‌های موجود تأثیر محدودی بر این بخش از بیماری دارند. محققان همچنین ایمنی درمان را بررسی کردند تا مشخص شود آیا تزریق سلول‌ها باعث عوارض جدی یا واکنش‌های ایمنی قابل توجه می‌شود یا خیر.

نتایج مطالعه HOPE-3

نتایج مطالعه HOPE-3 نشان داد که دریافت Deramiocel با کاهش سرعت افت عملکرد عضلات همراه بوده است. بیماران دریافت‌کننده این درمان در مقایسه با گروه کنترل، روند آهسته‌تری در کاهش توانایی‌های عملکردی نشان دادند. یکی از مهم‌ترین یافته‌های این مطالعه، اثر مثبت درمان بر عضله قلبی بود. در بیماران مبتلا به دوشن، التهاب مزمن و فیبروز قلبی به مرور باعث کاهش عملکرد قلب می‌شود. بررسی‌های انجام‌شده نشان داد که Deramiocel می‌تواند برخی از فرآیندهای آسیب‌رسان قلبی را کاهش دهد. تحلیل‌های انجام‌شده نشان دادند که این سلول‌ها احتمالاً از طریق اثرات پاراکرین عمل می‌کنند؛ یعنی با آزادسازی فاکتورهای رشد و مولکول‌های تنظیم‌کننده ایمنی، محیط اطراف سلول‌های عضلانی را به سمت شرایط مناسب‌تر برای بقا و ترمیم هدایت می‌کنند. از نظر ایمنی نیز درمان تحمل‌پذیری مناسبی نشان داده است و عوارض مشاهده‌شده در محدوده قابل قبول درمان‌های سلولی گزارش شده‌اند.

مهم‌ترین دستاورد

مهم‌ترین دستاورد Deramiocel این است که نشان می‌دهد سلول‌درمانی می‌تواند حتی بدون جایگزینی مستقیم سلول‌های آسیب‌دیده، اثر درمانی قابل توجه ایجاد کند. این موضوع دیدگاه جدیدی در پزشکی بازساختی ایجاد کرده است. در گذشته تصور می‌شد برای درمان بیماری‌های عضلانی باید سلول‌های جدیدی تولید شوند که بتوانند جایگزین عضله از بین‌رفته شوند. اما نتایج Deramiocel نشان می‌دهد اصلاح محیط بافت، کاهش التهاب و جلوگیری از فیبروز نیز می‌تواند نقش مهمی در حفظ عملکرد عضلات داشته باشد. این موفقیت همچنین اهمیت ترکیب فناوری‌های مختلف را افزایش داده است. در آینده ممکن است درمان بیماران مبتلا به دوشن بر اساس ترکیبی از ژن‌درمانی، سلول‌درمانی و مهندسی بافت انجام شود. از دیدگاه پزشکی بازساختی، Deramiocel یکی از نمونه‌های مهم حرکت از درمان‌های صرفاً علامتی به سمت درمان‌های اصلاح‌کننده بیماری محسوب می‌شود.

گام بعدی مطالعه

مرحله بعدی برای این درمان، بررسی نهایی داده‌های بالینی و تصمیم‌گیری سازمان غذا و داروی آمریکا درباره تأیید آن است. در صورت دریافت مجوز، Deramiocel می‌تواند نخستین درمان سلولی تأییدشده برای دیستروفی عضلانی دوشن باشد. با وجود نتایج امیدوارکننده، پژوهشگران همچنان به دنبال پاسخ پرسش‌های مهمی هستند. از جمله اینکه اثر درمان تا چه مدت باقی می‌ماند، آیا ترکیب آن با ژن‌درمانی می‌تواند اثر بیشتری ایجاد کند و آیا این فناوری برای سایر انواع دیستروفی‌های عضلانی نیز قابل استفاده خواهد بود. همچنین نسل آینده پژوهش‌ها به سمت تولید سلول‌های عضلانی اصلاح‌شده ژنتیکی حرکت می‌کند. ترکیب سلول‌های بنیادی پرتوان القایی با فناوری‌هایی مانند CRISPR می‌تواند در آینده امکان تولید سلول‌هایی را فراهم کند که هم نقص ژنتیکی را اصلاح کرده و هم توانایی بازسازی عضله را داشته باشند.

پایان مطالب/.