به گزارش پایگاه اطلاع رسانی بنیان، در یکی از مهم‌ترین اخبار پزشکی بازساختی و سلول‌درمانی در سال 2026، دانشمندان گزارش کردند که دو بیمار جدید پس از دریافت پیوند سلول‌های بنیادی خونساز برای درمان سرطان‌های خونی، به بهبودی طولانی‌مدت از عفونت HIV دست یافته‌اند. این نتایج در جریان کنفرانس بین‌المللی AIDS 2026 در شهر ریودوژانیرو ارائه شد. بررسی‌های گسترده آزمایشگاهی نشان داده است که در این بیماران هیچ نشانه‌ای از تکثیر فعال ویروس مشاهده نمی‌شود و آن‌ها برای مدت طولانی بدون مصرف داروهای ضدویروسی در وضعیت پایدار باقی مانده‌اند. اگرچه این روش به دلیل خطرات و پیچیدگی‌های فراوان برای اکثر بیماران مبتلا به HIV قابل استفاده نیست، اما اطلاعات ارزشمندی درباره سازوکارهای حذف مخازن ویروسی و امکان دستیابی به درمان قطعی HIV در آینده فراهم کرده است.

بیماری ایدز

بیش از چهار دهه از شناسایی ویروس HIV می‌گذرد. این ویروس که عامل بیماری ایدز است تاکنون میلیون‌ها نفر را در سراسر جهان مبتلا کرده است. با وجود پیشرفت‌های چشمگیر در داروهای ضدرتروویروسی، درمان قطعی HIV همچنان یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های پزشکی محسوب می‌شود. داروهای فعلی قادرند تکثیر ویروس را کنترل کنند و بیماران را به زندگی تقریباً طبیعی بازگردانند، اما نمی‌توانند ویروس نهفته را به طور کامل از بدن حذف کنند. به همین دلیل پژوهشگران سال‌هاست در تلاش‌اند راهکارهایی برای ریشه‌کن کردن کامل ویروس از بدن پیدا کنند. یکی از مهم‌ترین مسیرهای تحقیقاتی در این زمینه استفاده از سلول‌های بنیادی خونساز بوده است. برخی بیماران مبتلا به HIV که همزمان به سرطان‌های خونی مانند لوسمی یا سندرم میلودیسپلاستیک مبتلا شده بودند، برای درمان سرطان خود تحت پیوند سلول‌های بنیادی قرار گرفتند. نتایج غیرمنتظره این درمان‌ها نشان داد که در مواردی نه تنها سرطان کنترل شده بلکه HIV نیز از بدن بیمار حذف شده است. این مشاهدات مسیر جدیدی را در تحقیقات درمان HIV ایجاد کرد.

تاریخچه

نخستین مورد شناخته‌شده درمان HIV به سال 2007 بازمی‌گردد. در آن زمان تیموتی ری براون که بعدها به «بیمار برلینی» مشهور شد، برای درمان لوسمی تحت پیوند مغز استخوان قرار گرفت. اهداکننده سلول‌های بنیادی دارای جهش ژنتیکی نادری به نام CCR5Δ32 بود که سلول‌ها را در برابر ورود HIV مقاوم می‌کرد. پس از پیوند، نه تنها سرطان بیمار کنترل شد بلکه ویروس HIV نیز دیگر در بدن او قابل شناسایی نبود. این رویداد نخستین اثبات عملی امکان درمان HIV محسوب می‌شد. پس از آن موارد دیگری در کشورهای مختلف گزارش شد که شامل بیماران لندن، دوسلدورف، نیویورک، سیتی آو هوپ و اسلو بودند. هر مورد جدید اطلاعات بیشتری درباره عوامل مؤثر در حذف ویروس ارائه کرد. برخی از این بیماران از اهداکنندگانی با جهش CCR5Δ32 بهره بردند و برخی دیگر حتی بدون این جهش نیز به بهبودی طولانی‌مدت دست یافتند. این موضوع نشان داد که مکانیسم‌های دیگری علاوه بر مقاومت ژنتیکی می‌توانند در حذف ویروس نقش داشته باشند.  در سال 2026 و در جریان کنفرانس AIDS 2026، دو مورد جدید به این فهرست اضافه شد. اکنون تعداد افرادی که پس از پیوند سلول‌های بنیادی به بهبودی پایدار از HIV رسیده‌اند به سیزده نفر افزایش یافته است.

شیوه مطالعاتی

هر دو بیمار جدید سال‌ها با HIV زندگی می‌کردند و تحت درمان استاندارد ضدویروسی قرار داشتند. با این حال به دلیل ابتلا به سرطان‌های خونی نیازمند پیوند سلول‌های بنیادی شدند. در این روش ابتدا مغز استخوان بیمار با شیمی‌درمانی و گاهی پرتودرمانی تخریب می‌شود و سپس سلول‌های بنیادی سالم از فرد اهداکننده به بدن بیمار منتقل می‌شوند. این سلول‌ها به تدریج سیستم خونی و ایمنی جدیدی را ایجاد می‌کنند. پس از پیوند، پژوهشگران با استفاده از روش‌های بسیار حساس مولکولی، خون، مغز استخوان و سایر بافت‌های بیماران را برای یافتن آثار ویروس بررسی کردند. همچنین پس از اطمینان از پایداری وضعیت بیماران، داروهای ضدویروسی به طور کنترل‌شده قطع شد تا مشخص شود آیا ویروس دوباره فعال می‌شود یا خیر. این مرحله که «وقفه درمانی تحلیلی» نام دارد، یکی از مهم‌ترین آزمون‌ها برای ارزیابی درمان احتمالی HIV به شمار می‌رود.

نتایج

نتایج ارائه‌شده در کنفرانس AIDS 2026 نشان داد که هر دو بیمار برای مدت طولانی پس از قطع درمان ضدویروسی، فاقد هرگونه نشانه از بازگشت HIV بوده‌اند. آزمایش‌های پیشرفته موفق به شناسایی ویروس فعال یا مخازن ویروسی قابل توجه در بدن این افراد نشدند. همچنین عملکرد سیستم ایمنی آن‌ها طبیعی گزارش شد و هیچ نشانه‌ای از عود بیماری مشاهده نگردید.دانشمندان معتقدند جایگزینی گسترده سلول‌های ایمنی آلوده با سلول‌های جدید اهداکننده، همراه با واکنش ایمنی ناشی از پیوند، احتمالاً نقش مهمی در حذف مخازن ویروس ایفا کرده است. در برخی موارد نیز وجود جهش CCR5Δ32 در سلول‌های اهداکننده سبب شده است که ویروس نتواند سلول‌های جدید را آلوده کند.

دستاورد

اهمیت این مطالعه تنها در افزایش تعداد موارد درمان‌شده HIV نیست. این بیماران به پژوهشگران کمک می‌کنند تا بهتر درک کنند چگونه می‌توان مخازن پنهان ویروس را که مهم‌ترین مانع درمان قطعی هستند از بین برد. هر مورد جدید اطلاعات ارزشمندی درباره نقش سیستم ایمنی، ویژگی‌های ژنتیکی اهداکننده و سازوکارهای بازسازی ایمنی در اختیار دانشمندان قرار می‌دهد. این یافته‌ها همچنین از توسعه روش‌های نوین مانند ویرایش ژنی، سلول‌درمانی مبتنی بر مهندسی ژنتیک، CAR-T ضد HIV و سایر راهبردهای ایمنی‌درمانی حمایت می‌کنند. هدف نهایی آن است که بدون نیاز به پیوندهای پرخطر، بتوان همان اثرات درمانی را در میلیون‌ها بیمار مبتلا به HIV ایجاد کرد.

گام بعدی مطالعه

اگرچه این نتایج بسیار امیدوارکننده هستند، اما پژوهشگران تأکید می‌کنند که پیوند سلول‌های بنیادی نمی‌تواند به عنوان درمان عمومی HIV مورد استفاده قرار گیرد. این روش پرهزینه، پیچیده و همراه با خطرات جدی است و تنها برای بیمارانی که همزمان به سرطان‌های خونی مبتلا هستند قابل توجیه است.  گام بعدی تحقیقات بر شناسایی دقیق عواملی متمرکز خواهد بود که باعث حذف کامل ویروس در این بیماران شده‌اند. دانشمندان امیدوارند با تقلید این سازوکارها از طریق فناوری‌های جدیدی مانند سلول‌های CAR-T، ویرایش ژن CCR5، آنتی‌بادی‌های خنثی‌کننده گسترده و درمان‌های ترکیبی، بتوان به درمانی ایمن‌تر و در دسترس‌تر برای میلیون‌ها فرد مبتلا به HIV دست یافت. همچنین پیگیری طولانی‌مدت این بیماران ادامه خواهد یافت تا پایداری بهبودی آن‌ها در سال‌های آینده نیز تأیید شود.

جمع‌بندی

اعلام دو مورد جدید بهبودی طولانی‌مدت HIV در کنفرانس AIDS 2026 یکی از مهم‌ترین اخبار پزشکی سال محسوب می‌شود. این دستاورد نشان می‌دهد که حذف کامل HIV از بدن انسان امکان‌پذیر است، هرچند هنوز راهی طولانی تا دستیابی به درمانی فراگیر و قابل استفاده برای همه بیماران باقی مانده است. با افزایش تعداد موارد موفق، امیدها برای دستیابی به درمان قطعی HIV بیش از هر زمان دیگری افزایش یافته و پژوهشگران اکنون با اطمینان بیشتری مسیر توسعه نسل جدید درمان‌های سلولی و ژنی را دنبال می‌کنند.

پایان مطالب/.