به گزارش پایگاه اطلاع رسانی بنیان، پیوند ریه برای بسیاری از بیماران مبتلا به بیماری‌های پیشرفته ریوی آخرین گزینه درمانی محسوب می‌شود، اما بقای طولانی‌مدت این بیماران با چالشی جدی به نام اختلال مزمن عملکرد ریه پس از پیوند مواجه است. این عارضه به تدریج موجب کاهش عملکرد ریه و نارسایی تنفسی می‌شود و مهم‌ترین علت کاهش بقای بلندمدت گیرندگان پیوند ریه به شمار می‌رود. در مطالعه جدید ASSIST-CLAD، پژوهشگران از سلول‌های استرومایی مزانشیمی مشتق از مغز استخوان برای کنترل التهاب، تعدیل پاسخ ایمنی و کاهش آسیب بافتی استفاده کردند. هرچند نتایج نهایی بهبود معناداری در پیامدهای اصلی بیماران نشان نداد، اما ایمنی مناسب این روش و داده‌های به‌دست‌آمده، زمینه را برای نسل آینده سلول‌درمانی‌های تنفسی فراهم کرده است.

ایده استفاده از سلول‌های مزانشیمی در بیماری‌های ریوی

ایده استفاده از سلول‌های مزانشیمی در بیماری‌های ریوی از اوایل دهه ۲۰۰۰ مطرح شد. مطالعات آزمایشگاهی نشان دادند این سلول‌ها می‌توانند التهاب را کاهش دهند و فرایندهای ترمیمی را در بافت ریه فعال کنند. سلول‌های استرومایی مزانشیمی که از بافت‌های مختلفی مانند مغز استخوان، بافت چربی و بند ناف قابل استخراج هستند، دارای ویژگی‌های منحصربه‌فردی از جمله توانایی تمایز به انواع سلول‌ها، ترشح مولکول‌های ضدالتهابی و تعدیل پاسخ‌های ایمنی هستند. این ویژگی‌ها آن‌ها را به گزینه‌ای ایده‌آل برای درمان بیماری‌های التهابی مزمن تبدیل کرده است. پس از موفقیت‌های اولیه در محیط آزمایشگاهی، مطالعات حیوانی نتایج امیدوارکننده‌ای در کنترل رد پیوند و آسیب مزمن ریوی ارائه دادند. در مدل‌های حیوانی پیوند ریه، تزریق سلول‌های مزانشیمی توانست شدت التهاب را کاهش دهد، تخریب بافت ریه را مهار کند و عملکرد تنفسی را تا حد قابل توجهی حفظ نماید. این یافته‌ها، محققان را به طراحی اولین کارآزمایی‌های انسانی ترغیب کرد.

شیوه مطالعاتی

این پژوهش به‌صورت یک کارآزمایی بالینی چندمرکزی، دوسوکور و تصادفی‌سازی‌شده در چند مرکز پیوند ریه استرالیا انجام شد. طراحی دوسوکور به این معناست که نه بیماران و نه پزشکان معالج از نوع درمان دریافتی آگاهی نداشتند، که این امر به کاهش سوگیری در ارزیابی نتایج کمک شایانی کرد. بیماران بالغی که پس از پیوند ریه دچار اختلال مزمن عملکرد ریه شده بودند، در دو گروه سلول‌درمانی و دارونما قرار گرفتند. در گروه درمان، سلول‌های استرومایی مزانشیمی آلوژن مشتق از مغز استخوان به‌صورت تزریق وریدی و در چند نوبت دریافت شد. سلول‌های آلوژن از اهداکنندگان سالم تهیه شده بودند و پیش از تزریق، از نظر کیفیت، خلوص و ایمنی مورد ارزیابی دقیق قرار گرفتند. بیماران سپس به مدت یک سال تحت پیگیری دقیق قرار گرفتند. در طول این مدت، عملکرد ریه، وضعیت بالینی، میزان پیشرفت بیماری، نیاز به بستری و بروز عوارض احتمالی مورد ارزیابی قرار گرفت. پژوهشگران همچنین شاخص‌های تنفسی مهم از جمله حجم بازدمی اجباری در ثانیه اول و ظرفیت حیاتی اجباری را به‌طور مستمر اندازه‌گیری کردند تا بتوانند اثر سلول‌درمانی بر روند پیشرفت بیماری را ارزیابی کنند. علاوه بر این، نمونه‌های خونی بیماران در فواصل زمانی مشخص جمع‌آوری شد تا تغییرات شاخص‌های التهابی و ایمنی در پاسخ به سلول‌درمانی بررسی شود. این بررسی‌های مولکولی به محققان کمک کرد تا درک بهتری از مکانیسم‌های اثر و محدودیت‌های سلول‌های مزانشیمی در محیط پیوند ریه به دست آورند.

نتایج

نتایج مطالعه نشان داد که تزریق سلول‌های مزانشیمی از نظر ایمنی قابل قبول بوده و بیماران توانستند درمان را بدون بروز عوارض شدید مرتبط با سلول‌درمانی دریافت کنند. این موضوع یکی از مهم‌ترین دستاوردهای پژوهش محسوب می‌شود، زیرا ایمنی همواره یکی از نگرانی‌های اصلی در حوزه سلول‌درمانی بوده است. هیچ موردی از واکنش‌های آلرژیک شدید، تشکیل تومور یا اختلالات سیستمیک جدی در گروه سلول‌درمانی مشاهده نشد. با این حال، در ارزیابی پیامدهای اصلی مطالعه، تفاوت معناداری میان گروه دریافت‌کننده سلول و گروه دارونما مشاهده نشد. سرعت افت عملکرد ریه و میزان پیشرفت بیماری در دو گروه مشابه بود. همچنین میزان بقای بدون پیشرفت بیماری نیز بهبود قابل توجهی نشان نداد. به عبارت دیگر، سلول‌های مزانشیمی نتوانستند روند تخریب عملکرد ریه را به میزان قابل توجهی کاهش دهند و بیماران گروه درمان، تفاوت بالینی معناداری با گروه دارونما در طول دوره پیگیری نشان ندادند.

دستاورد

شاید در نگاه نخست عدم دستیابی به اثربخشی قابل توجه یک شکست تلقی شود، اما در علم پزشکی چنین نتایجی اهمیت فراوانی دارند. مطالعه ASSIST-CLAD نخستین کارآزمایی فاز دوم بزرگ در این حوزه بود که توانست شواهد بالینی مستندی درباره قابلیت‌ها و محدودیت‌های سلول‌های مزانشیمی ارائه دهد. مهم‌ترین دستاورد این پژوهش تأیید ایمنی استفاده از سلول‌های مزانشیمی در بیماران پیوند ریه است. این موضوع مسیر را برای توسعه نسل‌های جدید سلول‌های مهندسی‌شده با توان ضدالتهابی و ترمیمی بیشتر هموار می‌کند. همچنین این مطالعه نشان داد که سلول‌های مزانشیمی مشتق از مغز استخوان، به تنهایی و با روش تزریق وریدی ساده، برای مهار اختلال مزمن عملکرد ریه پس از پیوند کافی نیستند و نیازمند راهبردهای پیچیده‌تری هستند. علاوه بر این، داده‌های حاصل از این مطالعه نشان دادند که احتمالاً برای دستیابی به اثربخشی مطلوب باید از راهبردهای پیچیده‌تری مانند ترکیب سلول‌درمانی با داروهای هدفمند، استفاده از سلول‌های اصلاح ژنتیکی‌شده یا به‌کارگیری فناوری‌های مهندسی بافت بهره گرفت. این یافته‌ها می‌توانند جهت‌گیری تحقیقات آینده در حوزه بیماری‌های تنفسی را مشخص کنند و از تکرار روش‌های ناکارآمد در مطالعات بعدی جلوگیری نمایند.

گام بعدی مطالعه

پژوهشگران اکنون در حال بررسی راهکارهای جدیدی برای افزایش کارایی سلول‌های مزانشیمی هستند. یکی از مسیرهای مهم، تولید سلول‌هایی با توان ترشح بیشتر مولکول‌های ضدالتهابی و ترمیمی است. اصلاح ژنتیکی سلول‌های مزانشیمی برای افزایش بیان فاکتورهای رشد و مهارکننده‌های التهابی، یکی از رویکردهای امیدوارکننده در این زمینه به شمار می‌رود. همچنین استفاده از سلول‌های مشتق از منابع دیگر مانند بند ناف و سلول‌های بنیادی پرتوان القایی نیز مورد توجه قرار گرفته است. سلول‌های مشتق از بند ناف دارای ویژگی‌های ایمنی‌زایی کمتر و توان تکثیر بیشتری هستند و ممکن است در محیط التهابی ریه پیوندی عملکرد بهتری داشته باشند. سلول‌های بنیادی پرتوان القایی نیز این امکان را فراهم می‌کنند که سلول‌های درمانی با ویژگی‌های دلخواه تولید شوند. از سوی دیگر، ترکیب سلول‌درمانی با فناوری‌های نوین پزشکی بازساختی مانند وزیکول‌های خارج سلولی، اگزوزوم‌ها و سامانه‌های هدفمند انتقال دارو می‌تواند اثربخشی درمان را افزایش دهد. اگزوزوم‌های مشتق از سلول‌های مزانشیمی، به دلیل اندازه کوچک و توانایی عبور از سدهای زیستی، می‌توانند به عنوان حامل‌های داروهای ضدالتهابی و مولکول‌های ترمیمی مورد استفاده قرار گیرند. متخصصان معتقدند نتایج این مطالعه پایان راه سلول‌درمانی در بیماران پیوند ریه نیست، بلکه نقطه آغاز نسل جدیدی از پژوهش‌ها برای مقابله با یکی از دشوارترین عوارض پیوند اعضا به شمار می‌رود. در آینده نزدیک، محققان قصد دارند کارآزمایی‌های جدیدی را با استفاده از سلول‌های اصلاح‌شده و روش‌های نوین انتقال سلول طراحی کنند. همچنین مطالعات بیشتری برای شناسایی زیرگروه‌های بیمارانی که ممکن است بیشترین بهره را از سلول‌درمانی ببرند، در دست اجرا است. با این رویکرد امید می‌رود که طی یک دهه آینده، درمان‌های مؤثرتری برای مقابله با اختلال مزمن عملکرد ریه پس از پیوند در دسترس بیماران قرار گیرد.

پایان مطالب/.