به گزارش پایگاه اطلاع رسانی بنیان، درمان‌های CAR-T طی یک دهه گذشته به عنوان یکی از موفق‌ترین دستاوردهای پزشکی بازساختی و ایمنی‌درمانی سرطان شناخته شده‌اند. این فناوری با استفاده از سلول‌های ایمنی خود بیمار، امکان هدف‌گیری اختصاصی سلول‌های سرطانی را فراهم می‌کند و در برخی بیماران نتایجی چشمگیر ایجاد کرده است. با وجود این موفقیت‌ها، تولید این سلول‌ها فرآیندی پیچیده، زمان‌بر و پرهزینه است. در روزهای پایانی اوت ۲۰۲۶ خبر پایان همکاری شرکت Bristol Myers Squibb و شرکت Cellares توجه گسترده‌ای را به خود جلب کرد. این همکاری که در سال ۲۰۲۴ با ارزشی بالغ بر ۳۸۰ میلیون دلار آغاز شده بود، با هدف خودکارسازی و افزایش ظرفیت تولید درمان‌های CAR-T شکل گرفته بود. با این حال شرکت Bristol Myers اعلام کرد که فناوری تولیدی Cellares نتوانسته الزامات مورد نیاز برای تولید تجاری گسترده یکی از محصولات اصلی CAR-T این شرکت را برآورده کند. این رویداد بار دیگر نشان داد که موفقیت علمی یک درمان الزاماً به معنای امکان تولید گسترده و دسترسی آسان بیماران به آن نیست. کارشناسان معتقدند چالش‌های تولیدی همچنان یکی از عوامل اصلی محدودکننده توسعه جهانی سلول‌درمانی‌های پیشرفته محسوب می‌شوند.

درمان‌های CAR-T

در سال‌های اخیر درمان‌های CAR-T به یکی از درخشان‌ترین نمونه‌های موفقیت پزشکی شخصی‌سازی‌شده تبدیل شده‌اند. بیمارانی که پیش‌تر هیچ گزینه درمانی مؤثری در اختیار نداشتند، با دریافت این سلول‌های مهندسی‌شده توانسته‌اند به بهبودی‌های طولانی‌مدت دست یابند. با این حال موفقیت بالینی تنها بخشی از مسیر توسعه یک درمان نوین است و تولید پایدار و در مقیاس وسیع، چالش مهم دیگری محسوب می‌شود. در هفته گذشته اعلام شد که شرکت Bristol Myers Squibb همکاری خود با شرکت Cellares را در زمینه تولید درمان CAR-T متوقف کرده است. بر اساس اعلام این شرکت، فناوری موسوم به Cell Shuttle نتوانسته الزامات مورد نیاز برای تولید تجاری گسترده محصول Breyanzi را برآورده کند. این تصمیم به پایان همکاری بزرگی منجر شد که دو سال پیش با هدف ایجاد تحول در تولید درمان‌های سلولی آغاز شده بود. این خبر تنها یک اختلاف تجاری ساده تلقی نمی‌شود. بسیاری از متخصصان معتقدند این اتفاق نمادی از مشکلات بنیادین صنعت سلول‌درمانی است؛ صنعتی که در آن موفقیت درمانی اغلب سریع‌تر از توانایی تولید صنعتی پیشرفت کرده است.

مقدمه

درمان CAR-T نوعی ایمنی‌درمانی پیشرفته است که در آن سلول‌های T بیمار از بدن جدا می‌شوند و سپس در محیط آزمایشگاه به گونه‌ای مهندسی ژنتیکی می‌شوند که بتوانند سلول‌های سرطانی را شناسایی و نابود کنند. پس از تکثیر و کنترل کیفیت، این سلول‌ها مجدداً به بدن بیمار تزریق می‌شوند. این فناوری طی سال‌های گذشته توانسته نتایج قابل توجهی در درمان لوسمی‌ها، لنفوم‌ها و برخی بدخیمی‌های خونی ایجاد کند. در برخی بیماران که تمام درمان‌های متداول شکست خورده بود، CAR-T منجر به بهبودی کامل شده است. اما برخلاف داروهای معمولی، هر محصول CAR-T عملاً برای یک بیمار خاص تولید می‌شود. به همین دلیل فرآیند ساخت آن پیچیده‌تر، گران‌تر و زمان‌برتر از داروهای متداول است. همین موضوع موجب شده هزینه هر دوره درمان به صدها هزار دلار برسد و دسترسی بسیاری از بیماران به این فناوری محدود شود.

تاریخچه

توسعه درمان‌های CAR-T از اوایل دهه ۲۰۱۰ آغاز شد. نخستین موفقیت‌های بالینی چشمگیر در بیماران مبتلا به لوسمی حاد لنفوبلاستیک باعث شد این فناوری به سرعت مورد توجه شرکت‌های دارویی قرار گیرد. در سال‌های بعد چندین محصول CAR-T موفق به دریافت مجوز شدند و بازار جهانی این درمان‌ها به سرعت رشد کرد. در همین زمان مشخص شد که بزرگ‌ترین مانع گسترش این فناوری، ظرفیت محدود تولید است. به منظور رفع این مشکل، شرکت‌های دارویی به سمت استفاده از فناوری‌های خودکار و کارخانه‌های هوشمند حرکت کردند. در همین راستا شرکت Bristol Myers Squibb در سال ۲۰۲۴ قراردادی به ارزش ۳۸۰ میلیون دلار با شرکت Cellares امضا کرد. هدف این همکاری توسعه خطوط تولید خودکار برای افزایش ظرفیت ساخت درمان‌های CAR-T در آمریکا، اروپا و ژاپن بود. انتظار می‌رفت این فناوری بتواند هزینه تولید را کاهش داده و زمان انتظار بیماران را کوتاه‌تر کند.

شیوه مطالعاتی

پروژه مشترک Bristol Myers و Cellares بر پایه فناوری Cell Shuttle طراحی شده بود. این سامانه یک پلتفرم خودکار محسوب می‌شود که بسیاری از مراحل تولید سلول‌های CAR-T را بدون دخالت گسترده نیروی انسانی انجام می‌دهد. هدف از طراحی این سیستم کاهش خطاهای انسانی، افزایش ظرفیت تولید و استانداردسازی فرآیند ساخت بود. در مدل سنتی، تولید هر محصول CAR-T نیازمند تجهیزات متعدد، اپراتورهای آموزش‌دیده و زمان طولانی است. اما فناوری جدید قرار بود این فرآیند را در یک محیط یکپارچه انجام دهد. در طول دو سال گذشته دو شرکت روی انتقال فناوری و ارزیابی قابلیت تولید تجاری کار کردند. با این حال نتایج نهایی نشان داد که فناوری مورد استفاده هنوز نتوانسته نیازهای تولید گسترده یکی از محصولات کلیدی Bristol Myers را تأمین کند. همین موضوع در نهایت به پایان همکاری منجر شد.

نتایج

اعلام پایان همکاری نشان داد که فاصله میان موفقیت آزمایشگاهی و تولید صنعتی همچنان قابل توجه است. اگرچه شرکت Cellares تأکید کرده است که فناوری این شرکت توانسته محصولات منطبق با استانداردهای GMP تولید کند، اما Bristol Myers معتقد است این سامانه برای پاسخگویی به نیازهای تجاری گسترده کافی نبوده است. این تصمیم پیامدهای اقتصادی مهمی نیز داشت. شرکت Cellares اعلام کرد به دنبال از دست دادن یکی از بزرگ‌ترین مشتریان خود ناچار به تعدیل بخشی از نیروی انسانی خواهد شد. گزارش‌ها نشان می‌دهد حدود ۱۰۰ نفر از کارکنان این شرکت تحت تأثیر این تصمیم قرار گرفته‌اند. با این وجود کارشناسان تأکید می‌کنند که این رویداد به معنای شکست فناوری CAR-T نیست. برعکس، نتایج بالینی درمان‌های CAR-T همچنان بسیار امیدوارکننده هستند و مشکل اصلی به حوزه تولید و مقیاس‌پذیری مربوط می‌شود.

دستاورد

شاید مهم‌ترین دستاورد این رویداد، روشن‌تر شدن چالش‌های واقعی پیش روی صنعت سلول‌درمانی باشد. طی سال‌های گذشته تمرکز اصلی پژوهشگران بر بهبود اثربخشی درمان‌ها بود، اما اکنون توجه بیشتری به مسائل تولیدی، لجستیکی و اقتصادی معطوف شده است. این تجربه نشان داد که خودکارسازی کامل تولید سلول‌های درمانی هنوز به بلوغ کامل نرسیده است. در عین حال اطلاعات ارزشمندی درباره نقاط ضعف و محدودیت‌های سامانه‌های تولیدی فعلی در اختیار پژوهشگران قرار گرفته است. از سوی دیگر، سرمایه‌گذاری گسترده شرکت‌های دارویی در فناوری‌های نوین تولید همچنان ادامه دارد. بسیاری از متخصصان معتقدند حل مشکل تولید انبوه می‌تواند مسیر استفاده از CAR-T را از چند هزار بیمار در سال به صدها هزار بیمار در سراسر جهان گسترش دهد.

گام بعدی مطالعه

اکنون تمرکز صنعت سلول‌درمانی بر توسعه نسل جدید فناوری‌های تولیدی قرار گرفته است. پژوهشگران در تلاش هستند سامانه‌هایی طراحی کنند که بتوانند زمان تولید را کاهش دهند، هزینه‌ها را پایین بیاورند و ظرفیت ساخت را افزایش دهند. همزمان تلاش‌هایی برای توسعه CAR-Tهای آماده مصرف یا Allogeneic نیز در جریان است. در این روش‌ها به جای استفاده از سلول‌های خود بیمار، سلول‌های اهداکنندگان سالم مورد استفاده قرار می‌گیرند. در صورت موفقیت این فناوری، بسیاری از محدودیت‌های تولید شخصی‌سازی‌شده برطرف خواهد شد. همچنین شرکت‌های فعال در حوزه مهندسی زیستی به دنبال استفاده از هوش مصنوعی، رباتیک و سامانه‌های کنترل خودکار برای بهینه‌سازی تولید هستند. انتظار می‌رود طی سال‌های آینده رقابت شدیدی برای ایجاد نسل جدید کارخانه‌های هوشمند سلول‌درمانی شکل گیرد. اگرچه پایان همکاری Bristol Myers و Cellares در نگاه نخست یک عقب‌گرد به نظر می‌رسد، اما بسیاری از تحلیلگران آن را بخشی طبیعی از روند بلوغ صنعت سلول‌درمانی می‌دانند. تجربه حاصل از این پروژه می‌تواند به توسعه فناوری‌های کارآمدتر منجر شود و در نهایت راه را برای دسترسی تعداد بیشتری از بیماران به درمان‌های CAR-T هموار سازد. آینده این حوزه نه تنها به پیشرفت زیست‌شناسی سلولی بلکه به توانایی دانشمندان در حل چالش‌های تولید صنعتی وابسته خواهد بود و همین موضوع مسیر بعدی تحقیقات و سرمایه‌گذاری‌ها را تعیین خواهد کرد.

پایان مطالب/.