دریچهٔ ساختهشده از زائدهٔ دهلیز راست، روشی نوین، کمعارضه، بدون نیاز به دارو و قابلرشد است؛ با هزینهای پایین و عملکردی مناسب، هرچند نیاز به پژوهش بلندمدت دارد.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی بنیان، درمان قطعی بیماریٔ مادرزادی قلب به نام تترالوژی فالوت، همواره با چالش بزرگی همراه بوده است. این بیماری که شامل چهار ناهنجاری قلبی است، اغلب نیاز به ترمیم مسیر خروجی بطن راست دارد. در بسیاری از موارد، جراح ناچار به استفاده از پچ ترانسآنولار میشود تا راه را برای عبور خون باز کند؛ اما این کار تقریباً به قیمت ازکارافتادن دریچهٔ ریوی بیمار تمام میشود.
نتیجهٔ این عمل، نارسایی دریچهٔ ریوی است؛ بیماری که خود، جراحان را سالها بعد، برای تعویض دریچه، دوباره به اتاق عمل میکشاند. پژوهشگران برای رفع این معضل، سالها به دنبال ساخت دریچهای جایگزین بودهاند که هم کارآمد باشد و هم تا حد امکان از بافت خود بیمار ساخته شود. ایدهٔ استفاده از زائدهٔ دهلیز راست برای ساخت چنین دریچهای، یکی از امیدوارکنندهترین نوآوریهای سالهای اخیر است.
تاریخچهٔ یک ایده: از اولین جراحی تا کاربرد گسترده
این تکنیک نوین نخستین بار در سال ۲۰۱۴ توسط دکتر امیرقفران بر روی نخستین بیمار پیادهسازی شد. با مشاهدهٔ عملکرد قابلقبول این دریچه پس از ۴ سال، تیم جراحی از سال ۲۰۱۸ استفادهٔ سیستماتیک از این روش را برای بیماران مبتلا به تترالوژی فالوت که امکان حفظ دریچهٔ طبیعی خود را نداشتند، آغاز کرد. در واقع، این روش برای بیمارانی در نظر گرفته شد که یا دریچهای بسیار بدشکل داشتند یا حلقهٔ دریچهای آنها بسیار کوچک بود.
نتیجهٔ این تلاشها در قالب مقالهای در سال ۲۰۲۱ منتشر شد که نتایج کوتاهمدت تا میانمدت ۲۱ بیمار را گزارش میکرد. متعاقباً، با توجه به موفقیت این روش، تیم جراحی قدمی فراتر نهاد و ایدهٔ ساخت دریچه برای جایگزینی دریچهٔ سهلتی (تریکوسپید) را با استفاده از همین بافت به اجرا درآورد و نتایج یکسالهٔ آن را در سال ۲۰۲۵ به چاپ رساند.
زائدهٔ دهلیز راست؛ بافتی ویژه برای ساخت دریچه
اما چرا زائدهٔ دهلیز راست؟ این قطعهٔ کوچک از بافت قلب، ویژگیهای منحصربهفردی دارد که آن را به مادهای ایدئال برای این منظور تبدیل کرده است.
یک بررسی جامع در سال ۲۰۲۵ خاطرنشان میکند که بافت زائدهٔ دهلیز راست، بافتی کشسان، انعطافپذیر و نسبتاً نازک است. مهمتر از همه، این بافت، بافتی زنده است و پس از جابهجایی در موقعیت جدید، قابلیت رشد دارد. این ویژگی، نقطهٔ قوتی بینظیر به شمار میرود، بهویژه برای بیماران کودک که نیاز به رشد دریچه همراه با رشد بدن خود دارند.
مزایای استفاده از این بافت عبارتاند از:
- دسترسی آسان در حین عمل جراحی
- بدون نیاز به داروهای ضدانعقاد پس از عمل
- فاقد واکنش ایمنی (چون بافت خود بیمار است)
- هزینهٔ پایین، که آن را برای کشورهای با منابع محدود، گزینهای ایدهآل میسازد
تکنیک جراحی: چگونه یک دریچه ساخته میشود؟
ساخت دریچه در مسیر خروجی بطن راست (برای تترالوژی فالوت)
روش ساخت دریچه در این موقعیت که برای نخستین بار در سال ۲۰۱۴ انجام شد، به این صورت است که پس از بستن نقص دیوارهٔ بینبطنی و برداشتن عضلات اضافی از مسیر خروجی بطن راست، جراح با استفاده از بافت زائدهٔ دهلیز راست بیمار، یک دریچهٔ دو لخت میسازد. این دریچه سپس با یک پچ پریکارد گاوی پوشانده میشود تا کارایی و استحکام آن افزایش یابد.
تغییر طراحی برای دریچهٔ سهلتی (تریکوسپید)
ساختار دریچهٔ سهلتی با دریچهٔ ریوی تفاوت دارد و این امر نیاز به تغییراتی در طراحی دارد. در موقعیت دریچهٔ ریوی، لبههای جانبی زائده به راحتی به لبههای برش شریان ریوی دوخته میشود، اما در موقعیت دریچهٔ سهلتی، تکیهگاه استوانهای برای اتصال دریچه وجود ندارد.
در این حالت، جراحان باید کمیسورها (محل اتصال لبههای دریچه) را با استفاده از نخهای مصنوعی به عضلات بطن آویزان کنند. اندازهٔ این نخها بسیار حیاتی است؛ زیرا اگر خیلی کوتاه باشند، دریچه دچار تنگی میشود و اگر خیلی بلند باشند، باعث پرولاپس یا افتادگی دریچه میگردند. برای تنظیم دقیق این اندازه، از تکنیک قفل پریکارد استفاده میشود.
علاوه بر این، در مواردی که حلقهٔ دریچهٔ سهلتی بسیار گشاد شده است، از حلقهٔ آنولوپلاستی برای شکلدهی مجدد و تثبیت آن استفاده میشود تا عملکرد دریچه در بلندمدت تضمین گردد.
نتایج بالینی: موفقیت در کوتاهمدت تا میانمدت
نتایج مطالعه بر روی تترالوژی فالوت
مطالعه بر روی ۲۱ بیمار مبتلا به تترالوژی فالوت که با این روش جراحی شدند، نتایج قابلتوجهی به همراه داشت. میانگین سنی بیماران ۱۳.۳ ماه بود و هیچ مرگومیری در این گروه ثبت نشد. ارزیابی اکوکاردیوگرافی در دورهٔ پیگیری با میانهٔ ۱۰.۵ ماه نشان داد:
- ۱۸ بیمار نارسایی دریچهٔ ریوی نداشتند یا نارسایی آنها ناچیز بود.
- ۳ بیمار نارسایی خفیف داشتند که در یکی از آنها طی یک سال به نارسایی متوسط تبدیل شد.
- در بخش تنگی دریچه، ۱۵ بیمار تنگی خفیف یا نداشتند و ۶ بیمار تنگی متوسط را تجربه کردند.
مقایسهٔ این گروه با ۱۰ بیمار دیگر که تحت روش سنتی (پچ ترانسآنولار بدون ساخت دریچه) قرار گرفته بودند، نشان داد که اگرچه زمان عمل و زمان بستن آئورت در گروه دریچهٔ زائده طولانیتر بود، اما درجهٔ نارسایی دریچه در آنها بهطور قابلتوجهی کمتر بود. همچنین طول مدت بستری در گروه دریچهٔ زائده، کوتاهتر گزارش شد.
نتایج مطالعه بر روی دریچهٔ سهلتی
در مورد استفاده از این روش برای تعویض دریچهٔ سهلتی، نتایج اولیه نیز بسیار امیدوارکننده است. این مطالعه که بر روی ۶ بیمار (۳ بیمار با اندوکاردیت عفونی و ۳ بیمار با ناهنجاری مادرزادی) انجام شد، نشان داد که:
- هیچگونه مرگومیر یا مرگومیر مرتبط با روش جراحی رخ نداد.
- تمام دریچههای ساختهشده عملکرد مناسبی داشتند و هیچگونه نارسایی یا تنگی قابلتوجهی در پیگیری ۶ و ۱۲ ماهه مشاهده نشد.
- هیچ عارضهای پس از جراحی گزارش نشد.
مقایسه با روشهای سنتی
روشهای سنتی برای ترمیم یا تعویض دریچه، هرکدام نقاط قوت و ضعف خاص خود را دارند. در روش پچ ترانسآنولار (بدون ساخت دریچه)، اگرچه زمان عمل کوتاهتر است، اما تقریباً همیشه به نارسایی شدید دریچهٔ ریوی منجر میشود و بیمار را در سالهای بعد نیازمند جراحی مجدد میکند. از سوی دیگر، پروتزهای مکانیکی با وجود دوام بالا، بیمار را ناچار به مصرف مادامالعمر داروهای ضدانعقاد میکنند و خطر لخته شدن خون در سمت راست قلب نیز همواره وجود دارد. پروتزهای بیولوژیک (ساختهشده از بافت حیوانی) اگرچه نیاز به داروهای ضدانعقاد ندارند، اما با مشکل دژنراسیون و کلسیفیه شدن بهویژه در بیماران جوان روبرو هستند که دوباره نیاز به تعویض را ایجاد میکند.
در مقابل، دریچهٔ ساختهشده از زائدهٔ دهلیز راست، بهعنوان بافتی زنده با قابلیت رشد، نهتنها نیاز به داروهای ضدانعقاد را برطرف میسازد، بلکه هزینهٔ بسیار پایینتری نیز دارد. تنها نقطهٔ ضعف آن، زمان عمل طولانیتر نسبت به روشهای سنتی است و همچنین نیاز به مطالعات بیشتر برای تأیید دوام بلندمدت آن احساس میشود.
چشمانداز آینده و نتیجهگیری
اگرچه نتایج کوتاهمدت و میانمدت این روش بسیار مثبت ارزیابی میشود، اما پژوهشگران بر این نکته تأکید دارند که برای اظهارنظر قطعی در مورد دوام بلندمدت و قابلیت اطمینان نهایی این تکنیک، به مطالعاتی با حجم نمونهٔ بالاتر و دورهٔ پیگیری طولانیتر نیاز است.
با این حال، دریچهای که از بافت زنده و خود بیمار ساخته میشود، چشماندازی روشن را فراروی جراحان قلب و بهویژه بیماران کودک قرار داده است. تکنیک ساخت دریچه از زائدهٔ دهلیز راست، بهعنوان روشی ایمن، مؤثر و مقرونبهصرفه، میتواند تحولی اساسی در درمان بیماریهای مادرزادی قلب ایجاد کند و بار روانی و هزینههای ناشی از جراحیهای متعدد را برای بیماران و خانوادههایشان بهطور قابلتوجهی کاهش دهد.