به گزارش پایگاه اطلاع رسانی بنیان، ناباروری مردان یکی از مهم‌ترین چالش‌های پزشکی تولیدمثل در جهان است و در بسیاری از موارد، نبود یا کاهش شدید سلول‌های مولد اسپرم سبب می‌شود امکان باروری طبیعی وجود نداشته باشد. در سال‌های اخیر توجه دانشمندان به سلول‌های بنیادی اسپرم‌ساز یا Spermatogonial Stem Cells جلب شده است؛ سلول‌هایی که به طور طبیعی در بیضه حضور دارند و مسئول تولید مداوم اسپرم در طول زندگی مردان هستند. اکنون چندین مطالعه بالینی و پیش‌بالینی در حال بررسی امکان جداسازی، تکثیر، انجماد و پیوند مجدد این سلول‌ها به بیضه هستند. نتایج اولیه نشان می‌دهد این فناوری می‌تواند راهکاری نوین برای درمان ناباروری ناشی از آسیب‌های شدید بیضه، درمان‌های ضدسرطان و برخی اختلالات ژنتیکی باشد.

ناباروری

ناباروری یکی از مشکلات مهم سلامت باروری در جهان به شمار می‌رود و بر اساس برآوردها، عامل مردانه در حدود نیمی از موارد ناباروری زوجین نقش دارد. در بسیاری از مردان مبتلا به ناباروری شدید، فرآیند اسپرم‌سازی در بیضه مختل شده و تعداد اسپرم تولیدشده بسیار کم یا حتی صفر است. این وضعیت که در برخی موارد با عنوان آزواسپرمی غیرانسدادی شناخته می‌شود، یکی از دشوارترین انواع ناباروری برای درمان محسوب می‌شود. روش‌های رایج درمانی مانند استخراج اسپرم از بیضه و استفاده از تکنیک‌های کمک‌باروری تنها در بخشی از بیماران مؤثر هستند و در مواردی که سلول‌های مولد اسپرم به شدت کاهش یافته باشند، گزینه درمانی مناسبی وجود ندارد. همین محدودیت‌ها موجب شده است پژوهشگران به سمت فناوری‌های مبتنی بر سلول‌های بنیادی حرکت کنند. سلول‌های بنیادی اسپرم‌ساز جمعیتی از سلول‌های تخصصی هستند که در لوله‌های اسپرم‌ساز بیضه قرار دارند و مسئول حفظ تولید اسپرم در طول زندگی فرد هستند. اگر بتوان این سلول‌ها را جداسازی، تکثیر و دوباره به بافت بیضه بازگرداند، از نظر تئوری امکان آغاز مجدد فرآیند اسپرم‌سازی وجود خواهد داشت.

تاریخچه

ایده استفاده از سلول‌های بنیادی برای درمان ناباروری مردان نخستین بار در دهه ۱۹۹۰ مطرح شد. در آن زمان پژوهشگران نشان دادند که انتقال سلول‌های بنیادی اسپرم‌ساز از یک حیوان به حیوان دیگر می‌تواند موجب تولید اسپرم در حیوان گیرنده شود. این یافته نقطه عطفی در زیست‌شناسی تولیدمثل محسوب می‌شد. در سال‌های بعد مطالعات متعددی در موش، رت، خوک و میمون انجام شد. نتایج این تحقیقات نشان داد سلول‌های بنیادی اسپرم‌ساز پس از پیوند می‌توانند در محیط بیضه مستقر شوند، تکثیر یابند و سلول‌های اسپرم بالغ تولید کنند. با پیشرفت فناوری‌های کشت سلولی و انجماد زیستی، امکان ذخیره طولانی‌مدت این سلول‌ها نیز فراهم شد. این موضوع به‌ویژه برای کودکان مبتلا به سرطان اهمیت پیدا کرد؛ کودکانی که پیش از بلوغ قادر به ذخیره اسپرم نیستند اما می‌توان بخشی از بافت بیضه آن‌ها را پیش از شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی منجمد کرد تا در آینده برای بازیابی باروری مورد استفاده قرار گیرد. اکنون پس از سال‌ها پژوهش آزمایشگاهی، برخی از این فناوری‌ها وارد مطالعات انسانی شده‌اند و محققان در حال ارزیابی ایمنی و کارایی آن‌ها هستند.

شیوه مطالعاتی

در جدیدترین کارآزمایی‌های بالینی، پژوهشگران از دو رویکرد اصلی استفاده می‌کنند. در روش نخست، سلول‌های بنیادی اسپرم‌ساز از نمونه بافت بیضه فرد استخراج می‌شوند. این سلول‌ها پس از جداسازی و بررسی‌های آزمایشگاهی، به درون بیضه بیمار بازگردانده می‌شوند تا مجدداً در محیط طبیعی خود مستقر شوند. در روش دوم، علاوه بر پیوند سلول‌های بنیادی، از پیوند قطعات کوچک بافت بیضه نیز استفاده می‌شود. هدف از این کار ایجاد محیطی مناسب برای رشد و تکامل سلول‌های بنیادی است تا فرآیند اسپرم‌سازی با موفقیت بیشتری انجام شود. در برخی مطالعات، انتقال سلول‌ها با استفاده از روش‌های هدایت‌شونده توسط سونوگرافی انجام می‌شود تا سلول‌ها با دقت بیشتری به شبکه لوله‌های اسپرم‌ساز وارد شوند. پژوهشگران سپس بیماران را طی ماه‌ها و حتی سال‌ها تحت پیگیری قرار می‌دهند تا تغییرات بافت بیضه، تولید اسپرم، وضعیت هورمونی و ایمنی درمان را ارزیابی کنند. یکی از مهم‌ترین اهداف این مطالعات، بررسی این موضوع است که آیا سلول‌های پیوندشده می‌توانند به طور پایدار در بیضه باقی بمانند و چرخه کامل تولید اسپرم را از سر بگیرند یا خیر.

نتایج

نتایج اولیه مطالعات انجام‌شده تاکنون امیدبخش بوده است. در مدل‌های حیوانی، پیوند سلول‌های بنیادی اسپرم‌ساز بارها توانسته است تولید اسپرم را بازیابی کند و حتی منجر به تولد نسل جدید شود. در مطالعات انسانی که هنوز در مراحل اولیه قرار دارند، پژوهشگران گزارش کرده‌اند که پیوند سلول‌ها از نظر ایمنی قابل قبول بوده و تاکنون عوارض جدی مرتبط با درمان مشاهده نشده است. همچنین بررسی‌های بافت‌شناسی نشان داده‌اند که بخشی از سلول‌های پیوندشده قادر به استقرار در محیط بیضه هستند. برخی از مطالعات در حال ارزیابی تغییرات کیفیت مایع منی، شکل‌گیری سلول‌های اولیه اسپرم و بهبود ساختار لوله‌های اسپرم‌ساز هستند. اگرچه هنوز تولید گسترده اسپرم و دستیابی به بارداری موفق در انسان به عنوان یک نتیجه قطعی گزارش نشده است، اما شواهد موجود نشان می‌دهد مسیر تحقیقاتی در جهت درستی حرکت می‌کند. پژوهشگران معتقدند موفقیت‌های به‌دست‌آمده در حیوانات بزرگ و نتایج اولیه انسانی، احتمال تبدیل این فناوری به یک روش درمانی بالینی را در سال‌های آینده افزایش داده است.

دستاوردها

مهم‌ترین دستاورد این حوزه آن است که برای نخستین بار امیدی واقعی برای درمان علت اصلی برخی انواع ناباروری مردان ایجاد شده است. برخلاف بسیاری از روش‌های کمک‌باروری که مشکل را دور می‌زنند، سلول‌درمانی تلاش می‌کند عملکرد طبیعی بیضه را بازگرداند. این فناوری می‌تواند برای مردانی که در اثر شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی قدرت باروری خود را از دست داده‌اند بسیار ارزشمند باشد. همچنین کودکانی که پیش از درمان سرطان، نمونه بافت بیضه آن‌ها ذخیره شده است، ممکن است در آینده بتوانند از این فناوری برای فرزندآوری استفاده کنند. از سوی دیگر، پیشرفت در کشت و تکثیر سلول‌های بنیادی اسپرم‌ساز دانش ما را درباره زیست‌شناسی تولیدمثل افزایش داده و زمینه توسعه درمان‌های جدید برای اختلالات ژنتیکی و بیماری‌های مرتبط با بیضه را فراهم کرده است. علاوه بر این، پژوهش‌های انجام‌شده موجب بهبود روش‌های انجماد بافت بیضه، فناوری‌های تصویربرداری و تکنیک‌های انتقال سلول شده است که هر یک می‌توانند در شاخه‌های دیگر پزشکی بازساختی نیز کاربرد داشته باشند.

گام بعدی مطالعه

اگرچه نتایج اولیه امیدوارکننده هستند، اما هنوز مسیر طولانی تا استفاده گسترده بالینی از این فناوری باقی مانده است. پژوهشگران باید در مطالعات بزرگ‌تر اثبات کنند که سلول‌های بنیادی پیوندشده می‌توانند به طور پایدار و ایمن اسپرم‌های سالم تولید کنند. ارزیابی سلامت ژنتیکی اسپرم‌های حاصل، بررسی احتمال انتقال ناهنجاری‌های ژنتیکی و اطمینان از عدم ایجاد عوارض بلندمدت از جمله موضوعاتی هستند که در سال‌های آینده مورد توجه قرار خواهند گرفت. همچنین توسعه روش‌های استاندارد برای جداسازی، تکثیر و پیوند سلول‌ها اهمیت زیادی دارد. در صورت موفقیت این مراحل، متخصصان امیدوارند که طی سال‌های آینده سلول‌درمانی مبتنی بر سلول‌های بنیادی اسپرم‌ساز به یکی از گزینه‌های درمانی برای مردان مبتلا به ناباروری شدید تبدیل شود. آنچه امروز به عنوان یک فناوری آزمایشی شناخته می‌شود، ممکن است در آینده نه چندان دور به راهکاری عملی برای هزاران مردی تبدیل شود که تاکنون هیچ امیدی برای فرزندآوری زیستی نداشته‌اند. پیشرفت‌های اخیر نشان می‌دهد پزشکی بازساختی و سلول‌های بنیادی در حال گشودن فصل تازه‌ای در درمان ناباروری مردان هستند؛ فصلی که می‌تواند مفهوم درمان ناباروری را برای همیشه تغییر دهد.

پایان مطالب/.