به گزارش پایگاه اطلاع رسانی بنیان، خون بند ناف یکی از منابع مهم سلول‌های بنیادی و پیش‌ساز خون‌ساز است که در پیوندهای درمانی و توسعه برخی محصولات سلولی کاربرد دارد. با این حال، شرایط دوران بارداری و مواجهه جنین با داروهای ضدسرطان ممکن است ویژگی‌های مولکولی این سلول‌ها را تحت تأثیر قرار دهد. یک مطالعه انسانی منتشرشده در سال ۲۰۲۵ در مجله Cancer Discovery نشان داد که سلول‌های بنیادی و پیش‌ساز خون‌ساز نوزادانی که پیش از تولد در معرض شیمی‌درمانی قرار گرفته بودند، بار جهشی بیشتری نسبت به گروه‌های مقایسه داشتند. در مقابل، سلول‌های نوزادان مادران مبتلا به سرطان که طی بارداری شیمی‌درمانی دریافت نکرده بودند، از نظر بار جهشی کلی شباهت بیشتری به گروه کنترل سالم داشتند. یک مرور علمی منتشرشده در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶ نیز این شواهد را در کنار یافته‌های مربوط به زیست‌شناسی خون بندناف و کاربردهای درمانی آن بررسی کرده است. با وجود اهمیت این نتایج، هنوز مشخص نیست تغییرات مولکولی مشاهده‌شده چه اثری بر عملکرد بلندمدت سلول‌های خون‌ساز، سلامت آینده کودکان یا موفقیت پیوند دارند. ازاین‌رو، بررسی دقیق‌تر پیامدهای این مواجهه و توسعه معیارهای ارزیابی مولکولی خون بندناف، از اولویت‌های پژوهشی آینده به شمار می‌رود.

تشخیص سرطان در دوران بارداری

تشخیص سرطان در دوران بارداری یکی از پیچیده‌ترین موقعیت‌ها در پزشکی است؛ زیرا تیم درمان باید هم‌زمان سلامت مادر، رشد جنین و پیامدهای احتمالی درمان را در نظر بگیرد. پیشرفت روش‌های تشخیصی و درمان‌های سرطان باعث شده است که در برخی شرایط بتوان درمان مادر را در دوران بارداری ادامه داد، اما تصمیم‌گیری درباره نوع دارو، زمان شروع درمان و سن بارداری همچنان به ارزیابی دقیق خطرها و مزایا نیاز دارد. در این میان، توجه پژوهشگران تنها به پیامدهای آشکار مانند رشد جنین، وزن هنگام تولد یا ناهنجاری‌های مادرزادی محدود نمانده است. اکنون یکی از پرسش‌های مهم این است که آیا مواجهه جنین با داروهای ضدسرطان می‌تواند تغییراتی در سطح DNA سلول‌های او ایجاد کند؛ تغییراتی که ممکن است در بررسی‌های معمول دوران نوزادی قابل تشخیص نباشند، اما برای شناخت زیست‌شناسی سلول‌های بنیادی اهمیت داشته باشند. خون بندناف در این زمینه منبعی ارزشمند است. این خون پس از تولد و جداشدن بندناف قابل جمع‌آوری است و سلول‌های بنیادی و پیش‌ساز خون‌ساز موجود در آن می‌توانند برای بازسازی دستگاه خون‌ساز و ایمنی در برخی بیماران استفاده شوند. به همین دلیل، شناخت عواملی که ممکن است بر ویژگی‌های ژنتیکی و عملکردی این سلول‌ها اثر بگذارند، نه‌تنها برای سلامت نوزاد، بلکه برای ارزیابی کیفیت نمونه‌های ذخیره‌شده در بانک‌های خون بندناف نیز اهمیت دارد.

تاریخچه و زمینه علمی پژوهش

استفاده از خون بندناف برای پیوند سلول‌های بنیادی خون‌ساز طی چند دهه گذشته به یکی از حوزه‌های تثبیت‌شده پزشکی تبدیل شده است. سلول‌های موجود در این منبع می‌توانند پس از پیوند در مغز استخوان جایگزین شوند و در بازسازی تولید گلبول‌های قرمز، گلبول‌های سفید و پلاکت‌ها نقش داشته باشند. این ویژگی سبب شده است که خون بندناف در درمان برخی بیماری‌های خونی، نقص‌های ایمنی و اختلالات مشخص ژنتیکی مورد استفاده قرار گیرد. با توسعه بانک‌های خون بندناف، توجه به کیفیت نمونه‌ها نیز افزایش یافته است. در ارزیابی متداول، تعداد سلول‌ها، میزان زنده‌مانی، مقدار سلول‌های دارای نشانگر CD34 و سازگاری بافتی از جمله معیارهای مهم هستند. با این حال، این شاخص‌ها همه ویژگی‌های ژنتیکی سلول‌ها را نشان نمی‌دهند. دو نمونه ممکن است از نظر تعداد سلولی و زنده‌مانی قابل قبول باشند، اما از نظر تغییرات مولکولی ناشی از مواجهه‌های دوران جنینی تفاوت داشته باشند. از سوی دیگر، داروهای شیمی‌درمانی برای آسیب‌رساندن به سلول‌های سرطانی طراحی شده‌اند، اما برخی از آن‌ها می‌توانند بر DNA سلول‌های غیرسرطانی نیز اثر بگذارند. میزان عبور دارو از جفت به نوع دارو، زمان مصرف و ویژگی‌های فیزیولوژیک جفت بستگی دارد. بنابراین، مواجهه جنین با همه داروهای ضدسرطان یکسان نیست و نمی‌توان نتایج مربوط به یک دارو یا رژیم درمانی را به تمام درمان‌های سرطان تعمیم داد.

شیوه مطالعاتی

مطالعه اصلی با هدف بررسی اثر احتمالی شیمی‌درمانی دوران بارداری بر ژنوم سلول‌های بنیادی و پیش‌ساز خون‌ساز نوزاد انجام شد. پژوهشگران نمونه‌های خون بندناف سه گروه را مقایسه کردند: نوزادان مادران سالم، نوزادان مادران مبتلا به سرطان که در دوران بارداری شیمی‌درمانی دریافت نکرده بودند و نوزادان مادران مبتلا به سرطان که طی بارداری تحت شیمی‌درمانی قرار گرفته بودند. در گروه دریافت‌کننده شیمی‌درمانی، ۱۳ بارداری بررسی شد که شامل مادران مبتلا به سرطان پستان، لنفوم هوچکین و یک مورد سرطان دهانه رحم بود. گروه کنترل سالم شامل ۹ بارداری و گروه مبتلا به سرطان بدون شیمی‌درمانی شامل چهار بارداری بود. این ترکیب به پژوهشگران اجازه داد اثر احتمالی خود بیماری مادر را از اثر مواجهه با داروهای شیمی‌درمانی تا حدی تفکیک کنند؛ هرچند اندازه کوچک نمونه‌ها و تفاوت‌های بالینی میان بیماران، تفسیر نتایج را محدود می‌کند. پژوهشگران سلول‌های بنیادی و پیش‌ساز خون‌ساز را از خون بندناف جداسازی کردند و با استفاده از توالی‌یابی کل ژنوم، تغییرات ژنتیکی موجود در این سلول‌ها را ارزیابی کردند. سپس میزان جهش‌های سوماتیک، یعنی تغییراتی که در سلول‌های بدن ایجاد می‌شوند و لزوماً به نسل بعد منتقل نمی‌شوند، در میان گروه‌ها مقایسه شد.

نتایج مطالعه

مهم‌ترین یافته مطالعه اصلی این بود که بار جهشی در سلول‌های بنیادی و پیش‌ساز خون‌ساز نوزادان در معرض شیمی‌درمانی دوران بارداری افزایش یافته بود. در مقابل، گروه نوزادان مادران مبتلا به سرطان که طی بارداری شیمی‌درمانی دریافت نکرده بودند، از نظر بار جهشی کلی به گروه نوزادان مادران سالم نزدیک‌تر بود. این تفاوت نشان می‌دهد که در جمعیت بررسی‌شده، مواجهه با شیمی‌درمانی توضیح محتمل‌تری برای افزایش جهش‌ها نسبت به تشخیص سرطان مادر به‌تنهایی بوده است. البته این نتیجه به معنای بی‌اثر بودن همه انواع سرطان مادر بر محیط جنینی نیست؛ بلکه نشان می‌دهد در این مطالعه مشخص، ارتباط مستقیم‌تری میان مواجهه دارویی و افزایش بار جهشی مشاهده شده است. تحلیل امضاهای جهشی نیز اطلاعات بیشتری فراهم کرد. بخشی از تغییرات با فرایندهای وابسته به گذر زمان و فعالیت طبیعی سلول‌ها سازگار بود، در حالی که در نوزادانی که پیش از تولد در معرض داروهای پلاتینی قرار گرفته بودند، الگوهایی مرتبط با اثر مستقیم این داروها بر DNA مشاهده شد. این یافته اهمیت بررسی نوع رژیم درمانی را نشان می‌دهد؛ زیرا همه داروهای شیمی‌درمانی از نظر سازوکار آسیب‌رسانی به DNA یکسان نیستند. یکی دیگر از نتایج قابل توجه، تفاوت زیاد میان نمونه‌های گروه دریافت‌کننده شیمی‌درمانی بود. میزان جهش‌ها در همه نوزادان یکسان نبود و تغییرپذیری بیشتری در این گروه دیده شد. این موضوع می‌تواند با تفاوت در نوع دارو، تعداد دوره‌های درمان، زمان مواجهه در دوران بارداری و ویژگی‌های زیستی هر فرد مرتبط باشد؛ اما برای تعیین سهم دقیق هر عامل به مطالعات بزرگ‌تر نیاز است. در مجموع، نتایج مطالعه نشان می‌دهد که بررسی سلول‌های خون بندناف می‌تواند اطلاعاتی فراتر از شاخص‌های معمول خون‌شناسی در اختیار پژوهشگران قرار دهد. با این حال، افزایش بار جهشی به‌تنهایی معادل ابتلا به سرطان، اختلال عملکرد سلول‌های بنیادی یا بروز بیماری در آینده نیست. برای چنین نتیجه‌گیری‌هایی باید ارتباط میان تغییرات ژنتیکی، عملکرد سلولی و پیامدهای بالینی به‌طور مستقیم بررسی شود.

پایان مطالب/.