پژوهشگران با بهرهگیری از فناوری CRISPR توانستند فعالیت ژن FABP7 را در سلولهای بنیادی و پیشساز عصبی افزایش دهند و بخشی از افت توان تولید سلولهای عصبی در اثر افزایش سن را جبران کنند
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی بنیان، با افزایش سن، سلولهای بنیادی و پیشساز عصبی بخشی از توان تکثیر و تولید نورونهای جدید را از دست میدهند. این تغییر یکی از عوامل محدودکننده ظرفیت بازسازی طبیعی مغز محسوب میشود. در مطالعهای که سوم نوامبر ۲۰۲۶ در مجله Stem Cell Research & Therapy منتشر شد، محققان با بررسی عوامل ترشحی سلولهای بنیادی عصبی جوان، پروتئین FABP7 را بهعنوان یکی از عوامل مؤثر در حفظ ویژگیهای بنیادی این سلولها شناسایی کردند. آنها سپس با طراحی سامانهای اختصاصی مبتنی بر CRISPR/Cas9، بیان ژن طبیعی Fabp7 را در سلولهای هدف افزایش دادند. نتایج نشان داد فعالسازی این ژن میتواند بخشی از افت وابسته به سن در فعالیت سلولهای بنیادی عصبی و فرایند نورزایی را بهبود دهد. این یافته هنوز در مرحله پژوهشهای آزمایشگاهی و حیوانی قرار دارد و نباید آن را درمان قطعی پیری مغز یا بیماریهای عصبی دانست.
مقدمه: چرا جوانسازی سلولهای بنیادی عصبی اهمیت دارد؟
مغز انسان از پیچیدهترین اندامهای بدن است و توانایی محدودی برای جایگزینی نورونهای آسیبدیده یا ازدسترفته دارد. بااینحال، در برخی نواحی دستگاه عصبی مرکزی جمعیتهایی از سلولهای بنیادی و پیشساز عصبی حضور دارند که میتوانند تکثیر شوند و سلولهای عصبی یا گلیال جدید تولید کنند. این سلولها با عنوان Neural Stem/Progenitor Cells یا NSPCs شناخته میشوند. سلولهای بنیادی عصبی علاوه بر تولید سلولهای جدید، با ترشح مولکولهای پیامرسان، فاکتورهای رشد، سیتوکینها و متابولیتها بر محیط اطراف خود اثر میگذارند. این عوامل میتوانند در حفظ بقا، تکثیر و تمایز سلولها نقش داشته باشند. با افزایش سن، تعداد و فعالیت سلولهای بنیادی عصبی کاهش مییابد و در نتیجه، توانایی آنها برای تولید نورونهای جدید محدودتر میشود. یکی از پرسشهای مهم در زیستشناسی پیری این است که آیا میتوان با شناسایی عوامل مولکولی فعال در سلولهای جوان، بخشی از ظرفیت بازسازی سلولهای عصبی پیر را دوباره تقویت کرد؟ پژوهش جدید با تمرکز بر همین پرسش، نقش پروتئین FABP7 را بررسی کرده است.
FABP7 چیست و چه نقشی در سلولهای بنیادی عصبی دارد؟
ژن Fabp7 دستور ساخت پروتئینی به نام Fatty Acid-Binding Protein 7 را فراهم میکند. این پروتئین در خانواده پروتئینهای متصلشونده به اسیدهای چرب قرار دارد و در انتقال و تنظیم دسترسی سلول به برخی مولکولهای چربی نقش ایفا میکند.
FABP7 در سلولهای عصبی نابالغ و جمعیتهایی از سلولهای پیشساز عصبی، از جمله سلولهای گلیال شعاعی، بیان میشود. این پروتئین در مطالعات پیشین بهعنوان یکی از نشانگرهای مرتبط با سلولهای بنیادی عصبی شناخته شده بود؛ اما نقش عملکردی آن در حفظ ویژگیهای بنیادی و ظرفیت بازسازی این سلولها همچنان مورد بررسی قرار داشت.
اهمیت این پروتئین در آن است که فعالیت سلول بنیادی فقط به حضور نشانگرهای اختصاصی محدود نمیشود؛ بلکه وضعیت متابولیکی و توانایی سلول برای پاسخ به پیامهای محیطی نیز در حفظ عملکرد آن نقش دارد. از این منظر، FABP7 میتواند یکی از عوامل مؤثر بر ارتباط میان متابولیسم چربیها و رفتار سلولهای بنیادی عصبی باشد.
شیوه مطالعاتی: شناسایی عامل جوانکننده و استفاده از CRISPR
پژوهشگران برای شناسایی عوامل مؤثر بر حفظ توان بازسازی سلولهای عصبی، ابتدا محیط ترشحی سلولهای بنیادی و پیشساز عصبی جوان و پیر را مقایسه کردند. آنها از سلولهای ناحیه زیر بطنی مغز یا Subventricular Zone استفاده کردند؛ ناحیهای که در آن جمعیتهایی از سلولهای بنیادی و پیشساز عصبی حضور دارند.
بررسیها نشان داد محیط کشت حاصل از سلولهای جوان میتواند تکثیر سلولهای بنیادی و پیشساز عصبی را افزایش دهد؛ درحالیکه محیط کشت سلولهای پیر چنین اثر قابلتوجهی نداشت. در میان عوامل بررسیشده، FABP7 بهعنوان یکی از مولکولهای کاندید برای حمایت از ویژگیهای بنیادی مطرح شد. همچنین بررسی بافت مغز موش در سنین مختلف، کاهش بیان این پروتئین را با افزایش سن نشان داد.
در ادامه، محققان برای ارزیابی نقش عملکردی FABP7 از روش خنثیسازی پروتئین استفاده کردند. کاهش فعالیت FABP7 با آنتیبادی اختصاصی، تشکیل نوروسفرها را محدود کرد. نوروسفرها تودههایی از سلولهای بنیادی و پیشساز عصبی هستند که در شرایط کشت آزمایشگاهی تشکیل میشوند و یکی از شاخصهای بررسی توان تکثیر این سلولها به شمار میروند. در مرحله بعد، پژوهشگران از فناوری CRISPR activation یا CRISPRa برای افزایش فعالیت ژن طبیعی Fabp7 استفاده کردند. برخلاف روشهای متداول ویرایش ژن که ممکن است توالی DNA را حذف یا اصلاح کنند، در این روش هدف ایجاد برش در DNA نیست؛ بلکه سامانه هدایتشونده CRISPR به فعالشدن رونویسی ژن موردنظر کمک میکند. محققان ابتدا سامانه فعالسازی را در محیط آزمایشگاهی بررسی کردند و سپس با استفاده از سامانه ژنتیکی اختصاصی سلولهای عصبی و ناقل ویروسی، فعالسازی Fabp7 را در مدل موشی دنبال کردند.
نتایج: تقویت ظرفیت عملکردی سلولهای عصبی پیر
نتایج پژوهش نشان داد FABP7 در حفظ ویژگیهای بنیادی سلولهای عصبی نقش دارد. کاهش فعالیت این پروتئین، تشکیل نوروسفرها را محدود کرد و بررسیهای بافتی نیز کاهش سطح FABP7 را در ناحیه زیر بطنی مغز موشهای مسن نشان داد. یافته مهمتر این بود که فعالسازی هدفمند ژن Fabp7 با سامانه CRISPRa توانست بخشی از افت وابسته به سن در فعالیت نورزایی را جبران کند. به بیان دیگر، افزایش بیان این ژن در جمعیت هدف، رویکردی برای حمایت از عملکرد سلولهای بنیادی و پیشساز عصبی ارائه داد. پژوهشگران برای ارزیابی اثر مداخله، علاوه بر بررسی شاخصهای بافتی، برخی رفتارهای حرکتی و اکتشافی موشها را نیز با آزمون میدان باز بررسی کردند. این آزمایشها به ارزیابی فعالیت حرکتی و رفتار حیوان کمک میکنند، اما بهتنهایی برای اثبات بهبود عملکرد شناختی یا ترمیم کامل مدارهای عصبی کافی نیستند.
دستاورد مطالعه: کاربرد تازه CRISPR در بازسازی عصبی
اهمیت این پژوهش تنها به شناسایی یک پروتئین مرتبط با سلولهای بنیادی عصبی محدود نمیشود؛ بلکه نشان میدهد فناوری CRISPR میتواند برای تنظیم فعالیت ژنهای طبیعی و حمایت از عملکرد سلولهای بومی بدن نیز به کار رود. در بسیاری از کاربردهای شناختهشده CRISPR، هدف حذف ژن معیوب یا اصلاح جهشهای بیماریزا است. اما در این مطالعه، محققان از قابلیت تنظیمی این فناوری برای افزایش بیان ژنی استفاده کردند که در حفظ ویژگیهای بنیادی سلولهای عصبی نقش دارد.این رویکرد از نظر پزشکی بازساختی اهمیت دارد؛ زیرا یکی از مسیرهای احتمالی آینده، بهجای جایگزینی تمام سلولهای آسیبدیده، تقویت ظرفیت بازسازی سلولهایی است که هنوز در بافت عصبی حضور دارند.
گام بعدی: از نتایج آزمایشگاهی تا ارزیابی درمانی
برای نزدیکشدن این یافته به کاربردهای درمانی، لازم است سازوکار دقیق اثر FABP7 بر تکثیر، خودنوزایی و تمایز سلولهای بنیادی عصبی مشخص شود. همچنین باید بررسی شود که افزایش بیان این ژن چه اثری بر بلوغ نورونهای تازهتولیدشده و برقراری ارتباطات سیناپسی آنها دارد. از سوی دیگر، بررسی این روش در مدلهای مختلف بیماریهای عصبی و ارزیابی ایمنی و پایداری فعالسازی ژن در بلندمدت ضروری است. اختصاصیت سامانه انتقال ژن نیز اهمیت زیادی دارد؛ زیرا فعالسازی ناخواسته ژن در سلولهای غیرهدف میتواند پیامدهای پیشبینینشدهای ایجاد کند.
جمعبندی
پژوهش جدید نشان میدهد ژن Fabp7 میتواند فراتر از یک نشانگر مولکولی، در حفظ ویژگیهای بنیادی سلولهای عصبی و حمایت از ظرفیت نورزایی نقش داشته باشد. فعالسازی هدفمند این ژن با فناوری CRISPRa، نمونهای از کاربرد تنظیم ژن در زیستشناسی سلولهای بنیادی و مطالعه پیری است. اگرچه این دستاورد هنوز به معنای ارائه درمانی برای بیماریهای عصبی یا بازگرداندن کامل توان جوانی مغز نیست، اما مسیر پژوهشی مهمی را پیش روی دانشمندان قرار میدهد: تقویت ظرفیت بازسازی سلولهای بنیادی بومی و استفاده از سازوکارهای طبیعی بدن برای حمایت از ترمیم بافت عصبی.
پایان مطالب/.