یادداشت
بازسازی غدد هورمونساز با ساخت ارگانوئید هیپوفیز انسان از سلولهای بنیادی
پژوهشگران دانشگاه کیوتو ژاپن با بهینهسازی شرایط کشت سلولهای بنیادی انسانی، روش کارآمدتری برای تولید ارگانوئیدهای هیپوفیز توسعه دادهاند؛ دستاوردی که میتواند افقهای تازهای در درمان اختلالات هورمونی و پزشکی بازساختی بگشاید.
امتیاز:
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی بنیان، پژوهشگران مرکز تحقیقات سلولهای بنیادی پرتوان القایی دانشگاه کیوتو ژاپن، با بازنگری در شرایط نگهداری و تکثیر سلولهای بنیادی پرتوان انسانی، روش جدیدی برای تولید کارآمدتر ارگانوئیدهای هیپوتالاموس ـ هیپوفیز توسعه دادهاند. این دستاورد نشان میدهد که حتی پیش از آغاز فرایند تمایز سلولی، نوع سلولهای تغذیهکننده و شرایط محیط کشت میتوانند سرنوشت تکوینی سلولهای بنیادی را تحت تأثیر قرار دهند. استفاده از ترکیب دو نوع سلول تغذیهکننده و توسعه یک پروتکل کشت با نیاز کمتر به تعویض محیط، امکان تولید ساختارهای سهبعدی حاوی سلولهای پیشساز هیپوفیز و سلولهای هورمونساز را با کارایی و قابلیت تکرارپذیری بیشتر فراهم کرده است. این یافته میتواند مسیر تحقیقات مربوط به اختلالات هورمونی، مدلسازی بیماریهای انسانی و پزشکی بازساختی را هموارتر کند.
مقدمه؛ چرا بازسازی غده هیپوفیز اهمیت دارد؟
در بدن انسان، عملکرد بسیاری از اندامها به هماهنگی دقیق سیستم غدد درونریز وابسته است. غده هیپوفیز که در بخش تحتانی مغز و در مجاورت هیپوتالاموس قرار دارد، یکی از مهمترین مراکز کنترل این سیستم محسوب میشود. این غده با ترشح هورمونهای مختلف، فعالیت اندامهایی مانند تیروئید، غدد فوق کلیوی و غدد جنسی را تنظیم میکند و در کنترل رشد، تولیدمثل، پاسخ به استرس و حفظ تعادل داخلی بدن نقش اساسی دارد. هیپوفیز از دو بخش اصلی تشکیل شده است. بخش قدامی یا آدنوهیپوفیز هورمونهایی مانند هورمون رشد (GH)، پرولاکتین (PRL)، هورمون محرک تیروئید (TSH)، هورمون آدرنوکورتیکوتروپیک (ACTH) و گنادوتروپینها شامل LH و FSH را تولید و ترشح میکند. بخش خلفی یا نوروهیپوفیز نیز محل ذخیره و آزادسازی هورمونهایی مانند اکسیتوسین و وازوپرسین است که در هیپوتالاموس ساخته میشوند. اختلال در عملکرد این غده ممکن است به کمبود یک یا چند هورمون منجر شود. برای مثال، افراد مبتلا به کمکاری هیپوفیز ممکن است با مشکلات رشد، ناباروری، اختلالات متابولیک و نارسایی غدد دیگر مواجه شوند. در بسیاری از موارد، درمان این بیماران به جایگزینی طولانیمدت هورمونها وابسته است. اگرچه درمان جایگزینی هورمون میتواند بسیاری از علائم را کنترل کند، اما لزوماً عملکرد طبیعی و هماهنگ غده را بازنمیگرداند. از این رو، تولید بافت هیپوفیزی عملکردی با استفاده از سلولهای بنیادی، رویکردی جذاب برای توسعه روشهای درمانی آینده به شمار میرود.
نتایج؛ ایجاد تعادل تکوینی با ترکیب دو نوع سلول تغذیهکننده
یکی از مهمترین یافتههای پژوهش این بود که ترکیب جمعیتهای سلول بنیادی نگهداریشده روی SNL و MEF، توانست تعادل مناسبتری میان سلولهای مرتبط با هیپوتالاموس و اکتودرم دهانی ایجاد کند. در این شرایط، تولید سلولهای پیشساز هیپوفیز بهطور قابلتوجهی بهبود یافت. این موضوع نشان داد که شرایط اولیه کشت سلولهای بنیادی میتواند بر سرنوشت تکوینی آنها در مراحل بعدی تمایز اثرگذار باشد. نکته جالب دیگر این بود که ترجیح تکوینی ایجادشده در مرحله نگهداری سلولهای بنیادی، دائمی نبود. در طول رشد ارگانوئیدها، سلولهای هر دو گروه توانستند در تشکیل ساختارهای مختلف ارگانوئیدی مشارکت کنند. این یافته نشان میدهد که تعاملات سلولی در محیط سهبعدی و طی فرایند تمایز میتوانند مسیرهای تکوینی اولیه را تا حدودی تغییر دهند. پژوهشگران برای سادهسازی روش، راهکار دیگری نیز بررسی کردند. به جای اینکه دو جمعیت سلول بنیادی بهصورت جداگانه کشت و سپس با یکدیگر ترکیب شوند، از مخلوط دو نوع سلول تغذیهکننده در یک سیستم کشت استفاده کردند.
نقش عوامل ترشحی؛ آیا تماس مستقیم سلولها ضروری است؟
یکی دیگر از بخشهای جالب این مطالعه، بررسی نحوه اثرگذاری سلولهای تغذیهکننده بر سلولهای بنیادی بود. سلولهای تغذیهکننده میتوانند از طریق تماس مستقیم با سلولهای بنیادی یا با ترشح مولکولهای زیستی و عوامل محلول، بر رفتار آنها اثر بگذارند. پژوهشگران با بررسی محیط کشت شرطیشده یا Conditioned Medium نشان دادند که عوامل ترشحشده از سلولهای تغذیهکننده نیز میتوانند بخشی از اثرات مشاهدهشده را ایجاد کنند. در این روش، ابتدا سلولهای تغذیهکننده در محیط کشت قرار میگیرند و پس از مدتی، محیط حاوی مولکولهای ترشحشده آنها جمعآوری میشود. سپس این محیط برای نگهداری سلولهای بنیادی مورد استفاده قرار میگیرد. نتایج نشان داد که سلولهای بنیادی نگهداریشده در محیطهای شرطیشده نیز توانایی مناسبی برای تمایز به ساختارهای هیپوتالاموس ـ هیپوفیز داشتند. این یافته از نظر زیستشناسی سلولی اهمیت دارد؛ زیرا نشان میدهد که بخشی از تنظیم سرنوشت سلولی میتواند بدون نیاز به تماس مستقیم با سلولهای تغذیهکننده و از طریق پیامرسانی مولکولی انجام شود. البته هنوز لازم است ترکیبات دقیق عوامل ترشحی مسئول این اثرات و سهم هر یک از آنها در تنظیم تمایز سلولی بهطور کامل مشخص شود.
دستاورد دوم؛ توسعه پروتکل کشت بدون نیاز به فعالیت آزمایشگاهی در روزهای تعطیل
یکی دیگر از مشکلات تولید ارگانوئیدهای هیپوفیز، طولانی بودن فرایند کشت و نیاز به مراقبت و تعویض مکرر محیط است. تولید این ساختارهای سهبعدی ممکن است چندین هفته تا چند ماه زمان ببرد و به همین دلیل، مدیریت شرایط کشت در طول این مدت اهمیت زیادی دارد. در روشهای متداول، استفاده از فاکتور رشد فیبروبلاستی پایه یا bFGF که با نام FGF2 نیز شناخته میشود، برای حفظ شرایط مناسب سلولهای بنیادی ضروری است. با این حال، پایداری محدود این فاکتور در محیط کشت میتواند نیاز به تعویض مکرر محیط را افزایش دهد. پژوهشگران برای رفع این مشکل از یک نوع پایدارتر و اصلاحشده FGF2 با نام FGF2-G3 استفاده کردند. این تغییر به آنها اجازه داد دفعات تعویض محیط کشت سلولهای بنیادی را کاهش دهند. بررسیها نشان داد که با وجود کاهش دفعات تعویض محیط، تولید سلولهای پیشساز هیپوفیز و سلولهای هورمونساز همچنان با کارایی مناسبی انجام میشود. همچنین میزان ترشح ACTH در شرایط جدید روند افزایشی نشان داد. این بخش از مطالعه علاوه بر اهمیت علمی، از نظر کاربردی نیز قابل توجه است؛ زیرا کاهش نیاز به مداخله روزانه میتواند هزینههای نیروی انسانی و دشواری اجرای پروتکلهای طولانیمدت را کاهش دهد.
گام بعدی مطالعه؛ از مدلسازی بیماری تا کاربردهای درمانی
یکی از مهمترین کاربردهای آینده این فناوری، مطالعه بیماریهای مادرزادی هیپوفیز است. برخی از این اختلالات به دلیل جهش در ژنهای تنظیمکننده تکوین هیپوفیز ایجاد میشوند و میتوانند به کاهش تولید یک یا چند هورمون منجر شوند. با استفاده از سلولهای بنیادی پرتوان القایی مشتق از بیماران، میتوان ارگانوئیدهایی تولید کرد که بخشی از ویژگیهای ژنتیکی و سلولی بیماری را بازسازی کنند. سپس با مقایسه آنها با ارگانوئیدهای حاصل از سلولهای افراد سالم، میتوان مراحل مختلشده تمایز و تولید هورمون را بررسی کرد. کاربرد دیگر این فناوری، غربالگری داروهاست. ارگانوئیدهای هیپوفیزی میتوانند برای بررسی اثر ترکیبات دارویی بر تمایز سلولی، ترشح هورمون و عملکرد سلولهای غدد درونریز مورد استفاده قرار گیرند. در آینده، توسعه مدلهای پیشرفتهتر با حضور شبکههای عروقی، سلولهای پشتیبان و انواع مختلف سلولهای هیپوفیزی میتواند به افزایش شباهت این ساختارها به غده طبیعی کمک کند.
جمعبندی
پژوهش جدید دانشگاه کیوتو نشان میدهد که بهینهسازی شرایط نگهداری سلولهای بنیادی میتواند نقش تعیینکنندهای در موفقیت تولید ارگانوئیدهای پیچیده انسانی داشته باشد. ترکیب دو نوع سلول تغذیهکننده، ایجاد تعادل میان جمعیتهای سلولی با منشأ تکوینی متفاوت و استفاده از فاکتور رشد پایدارتر، سه محور اصلی این پیشرفت هستند. این مطالعه علاوه بر افزایش کارایی تولید ارگانوئیدهای هیپوتالاموس ـ هیپوفیز، راهکاری عملی برای کاهش دشواریهای کشت طولانیمدت ارائه میدهد. اگرچه هنوز فاصله زیادی میان تولید ارگانوئید در آزمایشگاه و بازسازی کامل غده هیپوفیز در بدن انسان وجود دارد، اما توسعه چنین سامانههایی میتواند در آینده به شناخت بهتر بیماریهای غدد درونریز، طراحی داروهای جدید و پیشرفت پزشکی بازساختی کمک کند. در واقع، این دستاورد یادآور یک اصل مهم در زیستشناسی سلولهای بنیادی است: گاهی برای ساخت یک بافت پیچیدهتر، لازم است نه فقط روش تمایز سلولها، بلکه شرایطی را که سلولها پیش از تمایز تجربه میکنند نیز بهدرستی تنظیم کنیم.
پایان مطالب/.