یادداشت
درمان اسکلروز سیستمیک و بیماریهای خودایمنی مقاوم به درمان با استفاده از سلولهای CAR-T
نتایج اولیه یک کارآزمایی بالینی نشان میدهد که سلولهای ایمنی، راهبردی نوین برای درمان بیماریهای خودایمنی شدید، از جمله اسکلروز سیستمیک، فراهم کردند.
امتیاز:
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی بنیان، شرکت زیستفناوری Allogene Therapeutics در ۹ نوامبر ۲۰۲۶، نتایج اولیه کارآزمایی بالینی فاز اول RESOLUTION را درباره یک محصول سلولی جدید به نام ALLO-329 منتشر کرد. این محصول نوعی سلول T مهندسیشده با گیرنده آنتیژن کایمریک (CAR-T) است که از سلولهای اهداکنندگان سالم تهیه میشود و برای هدفگیری همزمان سلولهای دارای نشانگرهای CD19 و CD70 طراحی شده است. در این مطالعه، ۱۸ بیمار مبتلا به بیماریهای خودایمنی، از جمله اسکلروز سیستمیک، میوزیت و لوپوس، یک نوبت درمان دریافت کردند. در تحلیل اولیه مربوط به بیماران مبتلا به اسکلروز سیستمیک، ۸ نفر از ۱۰ بیمار بهبود بالینی معناداری در شاخص ضخامت پوست نشان دادند و ۹ نفر از ۱۰ بیمار نیز پس از درمان همچنان بدون دریافت داروهای سرکوبکننده ایمنی زمینهای باقی ماندند. همچنین در ارزیابی اولیه ایمنی، عوارض شدید مشخصی مانند سندرم آزادسازی سیتوکین درجه سه یا بالاتر، سمیت عصبی مرتبط با سلولهای ایمنی و بیماری پیوند علیه میزبان گزارش نشد. این یافتهها، با وجود محدود بودن تعداد بیماران و کوتاه بودن دوره ارزیابی، ظرفیت بالقوه نسل جدید سلولدرمانی CAR-T را برای ورود به حوزه بیماریهای خودایمنی نشان میدهند.
بیماریهای خودایمنی
بیماریهای خودایمنی گروهی از اختلالات هستند که در آنها سیستم ایمنی بهجای محافظت از بدن در برابر عوامل بیماریزا، به اشتباه سلولها و بافتهای طبیعی خود فرد را هدف قرار میدهد. این اختلال میتواند اندامهای مختلفی مانند پوست، مفاصل، عضلات، کلیهها، ریهها و دستگاه عصبی را درگیر کند. بیماریهایی مانند لوپوس اریتماتوز سیستمیک، اسکلروز سیستمیک و میوزیتهای التهابی از نمونههای مهم این گروه به شمار میروند.
در بسیاری از بیماران، درمانهای متداول شامل داروهای کورتیکواستروئیدی، داروهای سرکوبکننده ایمنی و عوامل زیستی است که با کاهش فعالیت بخشهایی از سیستم ایمنی، التهاب و آسیب بافتی را کنترل میکنند. بااینحال، این درمانها همیشه قادر به ایجاد بهبودی پایدار نیستند. برخی بیماران با وجود دریافت چندین نوع دارو همچنان با پیشرفت بیماری، عود علائم یا آسیب تدریجی اندامها مواجه میشوند. از سوی دیگر، سرکوب طولانیمدت سیستم ایمنی میتواند خطر عفونت و عوارض دارویی را افزایش دهد.
در چنین شرایطی، پژوهشگران به دنبال روشهایی هستند که بهجای مهار موقت پاسخ ایمنی، بتوانند جمعیتهای سلولی مسئول ایجاد و تداوم بیماری را بهصورت هدفمند حذف یا بازتنظیم کنند. سلولدرمانی CAR-T یکی از فناوریهایی است که در سالهای اخیر توجه زیادی را در این زمینه به خود جلب کرده است. این روش ابتدا برای درمان برخی سرطانهای خونی توسعه یافت، اما اکنون شواهد اولیه نشان میدهند که میتوان از ظرفیت آن برای مقابله با سلولهای ایمنی خودواکنشگر نیز استفاده کرد.
شیوه مطالعاتی و طراحی کارآزمایی بالینی
در پژوهش جدید، شرکت Allogene Therapeutics محصول سلولی ALLO-329 را در قالب مطالعه RESOLUTION با شناسه NCT07085104 بررسی کرده است. این مطالعه یک کارآزمایی بالینی فاز اول و نخستین ارزیابی انسانی این محصول به شمار میرود. هدف اصلی آن بررسی ایمنی، تحملپذیری و تعیین دوز مناسب سلولهای CAR-T در بیماران مبتلا به بیماریهای خودایمنی فعال است. ALLO-329 یک محصول سلولی آلوژنیک و آماده مصرف (Off-the-shelf) است. در این رویکرد، سلولهای T از اهداکنندگان سالم تهیه میشوند و پس از انجام تغییرات ژنتیکی لازم، برای استفاده درمانی آماده میشوند. بنابراین، برخلاف روش اتولوگ، تولید سلولها برای هر بیمار بهصورت مستقل انجام نمیشود. این ویژگی میتواند در صورت موفقیت فناوری، زمان دسترسی به درمان و پیچیدگی فرایند تولید را کاهش دهد. یکی از ویژگیهای مهم ALLO-329، طراحی دوگانه آن برای هدفگیری CD19 و CD70 است. نشانگر CD19 عمدتاً روی سطح سلولهای B بیان میشود و هدف قرار دادن آن امکان حذف این جمعیت سلولی را فراهم میکند. در مقابل، CD70 مولکولی است که در شرایط فعالشدن روی برخی سلولهای ایمنی، از جمله سلولهای T فعال، بیان میشود. هدفگیری این دو نشانگر با یک محصول سلولی میتواند به حذف همزمان دو جمعیت دخیل در شبکه ایمنی بیماریزا کمک کند.
نتایج مطالعه و یافتههای بالینی
نتایج اولیه منتشرشده در نوامبر ۲۰۲۶، بهویژه در گروه بیماران مبتلا به اسکلروز سیستمیک، توجه جامعه علمی را به خود جلب کرده است. اسکلروز سیستمیک یک بیماری خودایمنی پیچیده است که با اختلال عملکرد عروق کوچک، التهاب و افزایش تولید ماتریکس خارجسلولی همراه است. یکی از مشخصههای اصلی آن، تجمع بیش از حد کلاژن و ایجاد فیبروز در پوست و گاهی اندامهای داخلی است. درگیری پوستی میتواند موجب ضخیمشدن، سفتی و کاهش انعطافپذیری پوست شود و در موارد شدید، عملکرد طبیعی دستها و سایر بخشهای بدن را مختل کند. برای ارزیابی تغییرات پوستی در این مطالعه، از شاخص Modified Rodnan Skin Score یا mRSS استفاده شد. این شاخص یکی از ابزارهای بالینی شناختهشده برای سنجش شدت ضخیمشدن پوست در بیماران مبتلا به اسکلروز سیستمیک است. در این روش، ضخامت پوست در نواحی مختلف بدن توسط ارزیاب بالینی بررسی و امتیازدهی میشود. کاهش امتیاز mRSS میتواند نشاندهنده بهبود وضعیت پوستی بیمار باشد. بر اساس تحلیل اولیه، ۸ نفر از ۱۰ بیمار مبتلا به اسکلروز سیستمیک، بهبود بالینی معناداری در این شاخص نشان دادند و این بهبود را در دوره گزارششده حفظ کردند. یافته مهم دیگر این بود که ۹ نفر از ۱۰ بیمار پس از دریافت درمان، همچنان بدون نیاز به ادامه داروهای سرکوبکننده ایمنی زمینهای باقی ماندند. این موضوع از نظر بالینی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا یکی از اهداف اصلی درمان بیماریهای خودایمنی مقاوم، دستیابی به کنترل پایدار بیماری با کاهش وابستگی به داروهای طولانیمدت است.
دستاوردهای پژوهش و اهمیت آن در پزشکی بازساختی و ایمنیدرمانی
مهمترین دستاورد این مطالعه، توسعه و ارزیابی بالینی یک محصول CAR-T آلوژنیک با قابلیت هدفگیری دوگانه CD19 و CD70 است. این طراحی از نظر زیستی قابلتوجه است؛ زیرا بهجای تمرکز بر یک جمعیت سلولی، دو گروه مهم از سلولهای دخیل در پاسخ ایمنی خودواکنشگر را هدف قرار میدهد. دستاورد دوم، تلاش برای کاهش نیاز به لنفودپلیشن است. در درمان سرطان، تحمل عوارض آمادهسازی شیمیدرمانی ممکن است در برخی بیماران قابلقبول باشد، اما در بیماریهای خودایمنی که معمولاً مزمن هستند و ممکن است بیماران سالها با آنها زندگی کنند، کاهش بار درمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند. بنابراین، توسعه محصولاتی که بتوانند با آمادهسازی کمتر فعالیت کنند، میتواند مسیر استفاده از سلولدرمانی را در این بیماران تسهیل کند. از منظر فناوری زیستی، استفاده از سلولهای آماده مصرف نیز اهمیت دارد. تولید سلولهای CAR-T اختصاصی هر بیمار نیازمند جمعآوری سلول، مهندسی ژنتیکی، تکثیر، کنترل کیفی و انتقال محصول به مرکز درمانی است. در مقابل، محصولات آلوژنیک میتوانند در صورت دستیابی به تولید استاندارد و ایمن، بهصورت دستهای تولید و برای بیماران مختلف آماده شوند. البته جلوگیری از رد ایمنی سلولهای اهداکننده و حفظ فعالیت آنها در بدن گیرنده همچنان از چالشهای مهم این رویکرد است.
گام بعدی مطالعه و چشمانداز آینده
کارآزمایی RESOLUTION همچنان در مرحله افزایش دوز قرار دارد و هدف آن شناسایی دوز مناسب و رژیم آمادهسازی مطلوب برای ادامه توسعه بالینی ALLO-329 است. در مراحل بعدی، پژوهشگران باید مشخص کنند کدام سطح دوز میتواند بهترین توازن را میان فعالیت درمانی و ایمنی ایجاد کند و آیا حذف لنفودپلیشن در گروههای بزرگتری از بیماران نیز امکانپذیر خواهد بود یا خیر. بر اساس برنامه اعلامشده شرکت، دادههای بعدی این مطالعه برای سال ۲۰۲۷ پیشبینی شده است. این نتایج میتوانند اطلاعات دقیقتری درباره دوام پاسخ درمانی، تغییرات جمعیت سلولهای B و T، میزان بازسازی سیستم ایمنی و احتمال بازگشت علائم بیماری فراهم کنند. همچنین لازم است مشخص شود که بهبود شاخصهای پوستی در بیماران مبتلا به اسکلروز سیستمیک تا چه اندازه با کاهش التهاب، مهار فعالیت سلولهای ایمنی خودواکنشگر و تغییر روند فیبروز ارتباط دارد.
جمعبندی
نتایج اولیه کارآزمایی فاز اول RESOLUTION نشان میدهد که سلولهای CAR-T آلوژنیک با هدفگیری همزمان CD19 و CD70 میتوانند بهعنوان رویکردی نوین برای درمان بیماریهای خودایمنی شدید مورد بررسی قرار گیرند. مشاهده بهبود بالینی در ۸ نفر از ۱۰ بیمار مبتلا به اسکلروز سیستمیک و باقیماندن ۹ نفر از آنها بدون داروهای سرکوبکننده ایمنی زمینهای، یافتهای امیدوارکننده است. همچنین طراحی آماده مصرف و تلاش برای کاهش نیاز به لنفودپلیشن، دو ویژگی مهم این محصول به شمار میروند. با وجود این، ALLO-329 هنوز یک درمان پژوهشی است و نتایج فعلی برای اثبات اثربخشی قطعی یا توصیه بالینی آن کافی نیستند. ادامه کارآزمایی، افزایش تعداد بیماران و پیگیری بلندمدت میتواند مشخص کند که آیا این فناوری قادر است مفهوم بازتنظیم سیستم ایمنی را به یک راهبرد درمانی پایدار و قابلدسترس برای بیماران مبتلا به بیماریهای خودایمنی تبدیل کند یا خیر.
پایان مطالب/.