به گزارش پایگاه اطلاع رسانی بنیان، پژوهشگران دانشگاه استنفورد اعلام کرده‌اند که با پیوند همزمان سلول‌های بنیادی خونی و سلول‌های جزایر پانکراس از اهداکننده نامطابق ایمنی، توانسته‌اند دیابت نوع یک را در موش‌ها پیشگیری یا درمان کنند. این دستاورد می‌تواند مسیر درمان‌های آینده را دگرگون کند و امیدی تازه برای بیماران مبتلا به بیماری‌های خودایمنی ایجاد نماید. در یک پیشرفت مهم علمی، تیمی از محققان در دانشگاه استنفورد نشان دادند که می‌توان با ایجاد یک سیستم ایمنی دورگه در موش‌ها، از تخریب خودایمن سلول‌های تولیدکننده انسولین جلوگیری کرد. این روش شامل پیوند سلول‌های بنیادی خونی برای بازتنظیم سیستم ایمنی و سپس پیوند سلول‌های جزایر پانکراس برای جایگزینی سلول‌های تخریب‌شده است. در این مطالعه، نه تنها از بروز بیماری پیوند علیه میزبان جلوگیری شد، بلکه پیوند سلول‌های جزیره‌ای بدون نیاز به داروهای سرکوب ایمنی طولانی‌مدت با موفقیت پایدار باقی ماند. این یافته‌ها می‌تواند راه را برای درمان قطعی دیابت نوع یک و سایر بیماری‌های خودایمنی هموار کند.

بیماری دیابت نوع یک

دیابت نوع یک یک بیماری خودایمنی مزمن است که در آن سیستم ایمنی بدن به سلول‌های بتای تولیدکننده انسولین حمله کرده و آن‌ها را نابود می‌کند. در نتیجه این تخریب، بیمار توانایی تولید انسولین را از دست می‌دهد و برای کنترل قند خون نیازمند تزریق مادام‌العمر انسولین می‌شود. گرچه پیوند سلول‌های جزایر پانکراس به‌عنوان یکی از روش‌های جایگزینی سلول‌های بتا مطرح شده، اما این رویکرد با چالش‌های مهمی همچون رد ایمنی و نیاز طولانی‌مدت به مصرف داروهای سرکوب ایمنی مواجه است. همین موضوع سبب شده است رویکردهای نوین به‌سمت بازتنظیم یا اصلاح سیستم ایمنی پیش از پیوند حرکت کنند تا بدن بتواند سلول‌های پیوندی را بدون حمله ایمنی بپذیرد. پژوهش جدید دانشگاه استنفورد نمونه برجسته‌ای از چنین تلاش‌هایی است.

تاریخچه
این پژوهش بر پایه مجموعه‌ای از مطالعات پیشین بنا شده است که هدف آن‌ها ایجاد سازگاری ایمنی پایدار بین گیرنده و سلول‌های پیوندی بوده است. در مطالعات قبلی، محققان نشان داده بودند که می‌توان با استفاده از روش‌های ملایم آمادگی پیش‌پیوند، از جمله کاهش سلول‌های ایمنی فعال و استفاده از پرتو کم‌دوز، شرایطی فراهم کرد تا سلول‌های بنیادی خونی اهداکننده در بدن گیرنده جای بگیرند و به‌تدریج سیستم ایمنی جدیدی را شکل دهند. این سیستم ایمنی دورگه قادر بود سلول‌های جزایر پانکراس پیوندی را بدون رد ایمنی بپذیرد، اما عمدتاً روی مدل‌هایی آزمایش می‌شد که خودایمنی فعال نداشتند. پژوهش جدید گامی فراتر برداشت و چالش واقعی دیابت نوع یک یعنی حمله خودایمن را هدف قرار داد.

شیوه مطالعاتی

محققان در این مطالعه از موش‌های مدل دیابت نوع یک خودایمنی استفاده کردند؛ حیواناتی که سیستم ایمنی آن‌ها به‌طور خودبه‌خود سلول‌های بتا را تخریب می‌کند. برای آغاز فرآیند، ابتدا یک رژیم پیش‌درمانی ملایم طراحی شد. این رژیم شامل آنتی‌بادی‌هایی برای هدف‌گیری سلول‌های بنیادی خونی و سلول‌های T فعال، مقدار کمی پرتوتابی برای کاهش انتخابی فعالیت ایمنی، و یک داروی تعدیل‌کننده مسیرهای سیگنال‌دهی ایمنی بود که پیش‌تر برای درمان بیماری‌های خودایمنی مورد استفاده قرار گرفته بود. هدف اصلی این مرحله، فراهم کردن محیطی امن و قابل پذیرش برای ورود سلول‌های بنیادی اهداکننده بدون تخریب گسترده سیستم ایمنی گیرنده بود. در مرحله بعدی، سلول‌های بنیادی خونی از اهداکننده به گیرنده پیوند زده شدند تا یک سیستم ایمنی دورگه ایجاد شود. سپس سلول‌های جزایر پانکراس از همان اهداکننده به موش‌ها پیوند داده شد. از آنجا که سلول‌ها از یک اهداکننده مشترک تأمین شده بودند، انتظار می‌رفت سیستم ایمنی جدید، سلول‌های جزیره‌ای پیوندی را به‌عنوان بخشی از بدن بشناسد و مورد حمله قرار ندهد. حیوانات پس از پیوند در دوره‌ای چندماهه مورد ارزیابی قرار گرفتند تا سطح قند خون، عملکرد سلول‌های جزیره‌ای، سلامت کلی سیستم ایمنی و احتمال وقوع عارضه‌های شدید بررسی شود.

نتایج
نتایج مطالعه بسیار امیدوارکننده بود. در تمام حیواناتی که تحت این روش قرار گرفتند، سیستم ایمنی دورگه با موفقیت ایجاد شد و هیچ نشانه‌ای از بیماری پیوند علیه میزبان ظاهر نشد. در موش‌های سالمی که مستعد ابتلا به دیابت بودند، ایجاد سیستم ایمنی ترکیبی توانست از بروز بیماری به‌طور کامل جلوگیری کند. در موش‌هایی که از قبل مبتلا به دیابت بودند، پیوند همزمان سلول‌های بنیادی خونی و جزایر پانکراس باعث شد قند خون آن‌ها به سطح طبیعی بازگردد و این وضعیت در دوره پیگیری نیز پایدار باقی ماند. موش‌ها بدون نیاز به مصرف مادام‌العمر داروهای سرکوب کننده ایمنی، پیوند را پذیرفتند و سلول‌های جزیره‌ای به تولید انسولین ادامه دادند. از سوی دیگر، سیستم ایمنی جدید به‌طور طبیعی نسبت به عوامل بیماری‌زا واکنش نشان می‌داد و تنها نسبت به سلول‌های جزیره‌ای پیوندی تحمل ایمنی پایدار نشان می‌داد. این تعادل ایمنی یکی از مهم‌ترین نقاط قوت مطالعه محسوب می‌شود، زیرا نشان می‌دهد که تغییر هوشمندانه سیستم ایمنی می‌تواند بدون ایجاد عوارض شدید، پذیرش پیوند را ممکن کند.

دستاوردها
این پژوهش چندین دستاورد مهم دارد. نخست اینکه نشان داد برای ایجاد سازگاری ایمنی پایدار ضرورت ندارد از روش‌های شدید و سمی مانند شیمی‌درمانی یا پرتوپرشدت استفاده شود. رژیم پیش‌درمانی ملایم نیز می‌تواند شرایطی فراهم کند تا سلول‌های بنیادی اهداکننده جایگزین شوند و نوعی سیستم ایمنی بازتنظیم‌شده شکل گیرد. دوم اینکه ثابت شد ایجاد سیستم ایمنی دورگه می‌تواند علاوه بر جلوگیری از رد پیوند، حمله خودایمنی را نیز متوقف کند؛ مشکلی که اساس دیابت نوع یک است. سوم، نشان داده شد که این روش می‌تواند بدون ایجاد عوارض شدید و بدون نیاز به مصرف داروهای سرکوب ایمنی طولانی‌مدت، به درمان پایدار منجر شود. این دستاوردها حاکی از آن است که بازسازی سیستم ایمنی، نه تنها برای دیابت نوع یک بلکه برای طیف وسیعی از بیماری‌های خودایمنی می‌تواند تحول‌آفرین باشد. همچنین این رویکرد می‌تواند در آینده برای پیوند اعضا نیز کاربرد داشته باشد و نیاز به مصرف داروهای سرکوب‌کننده را به‌شدت کاهش دهد.

گام بعدی مطالعه

با وجود نتایج موفق در مدل حیوانی، پیاده‌سازی این روش در انسان همچنان با چالش‌هایی مواجه است. مهم‌ترین چالش، محدودیت دسترسی به سلول‌های جزایر پانکراس انسانی است که عمدتاً از اهداکنندگان پس از مرگ تهیه می‌شود. علاوه بر این، در پژوهش حاضر، سلول‌های بنیادی خونی و سلول‌های جزایر باید از یک اهداکننده مشترک برداشت شوند که خود محدودیتی عملی در پی دارد. برای رفع این موانع، دانشمندان در تلاش‌اند سلول‌های جزیره‌ای را در آزمایشگاه از سلول‌های بنیادی پرتوان انسانی تولید کنند تا وابستگی به منابع انسانی محدود کاهش یابد. همچنین بهینه‌سازی روش‌های پیوند و افزایش بقای بلندمدت جزایر پیوندی، بخشی از برنامه‌ ادامه‌دار پژوهشگران است. آن‌ها امیدوارند با تکمیل این مسیر، امکان آزمایش بالینی این روش در انسان و بررسی ایمنی و کارایی آن را فراهم کنند. موفقیت در این حوزه می‌تواند به تحولی بزرگ در درمان دیابت و سایر بیماری‌های خودایمنی منجر شود و راه را برای روش‌هایی هموار کند که بدون نیاز به سرکوب ایمنی شدید، پیوندهای پایدار را امکان‌پذیر می‌کند.

پایان مطلب/.