به گزارش پایگاه اطلاع رسانی بنیان، در شرایطی که درمان‌های مبتنی بر سلول‌های مهندسی‌شده ایمنی به یکی از مهم‌ترین دستاوردهای پزشکی نوین تبدیل شده‌اند، سلول‌درمانی CAR-NK به‌عنوان رویکردی نوظهور و امیدبخش، در حال بازتعریف آینده درمان سرطان‌های خونی و گسترش مرزهای پزشکی بازساختی در سطح جهان است. سلول‌درمانی CAR-NK یکی از پیشرفته‌ترین شاخه‌های ایمونوتراپی مبتنی بر مهندسی ژنتیک است که با بهره‌گیری از سلول‌های کشنده طبیعی مجهز به گیرنده‌های آنتی‌ژن کایمریک، رویکردی هدفمند، ایمن‌تر و بالقوه در دسترس‌تر نسبت به CAR-T ارائه می‌دهد. یافته‌های حاصل از مطالعات پیش‌بالینی و کارآزمایی‌های بالینی اولیه نشان می‌دهد این روش می‌تواند بدون بروز عوارض شدید ایمنی، پاسخ‌های درمانی مؤثر و پایدار در بیماران مبتلا به لنفوم‌ها و لوسمی‌های مقاوم به درمان ایجاد کند. این خبر با نگاهی جامع، مبانی علمی، روند تاریخی، روش‌های مطالعاتی، نتایج بالینی، دستاوردها و مسیر آینده توسعه CAR-NK را بررسی می‌کند.

درمان CAR-NK

درمان CAR-NK نوعی سلول‌درمانی نوین در حوزه ایمونوتراپی و پزشکی بازساختی است که در آن سلول‌های کشنده طبیعی بدن با استفاده از مهندسی ژنتیک به گیرنده‌های آنتی‌ژن کایمریک مجهز می‌شوند تا بتوانند سلول‌های سرطانی را به‌صورت هدفمند شناسایی و نابود کنند. این سلول‌ها پس از آماده‌سازی، به بدن بیمار تزریق می‌شوند و با تشخیص آنتی‌ژن‌های خاص موجود روی سطح سلول‌های سرطانی، واکنش ضدتوموری مؤثری ایجاد می‌کنند. ویژگی مهم CAR-NK، ایمنی بالاتر و خطر کمتر بروز عوارض شدید ایمنی نسبت به CAR-T است، به‌گونه‌ای که احتمال سندرم آزادسازی سیتوکین و سمیت عصبی در آن کاهش می‌یابد. علاوه بر این، امکان تولید سلول‌های CAR-NK به‌صورت آماده مصرف از منابع اهداکننده، این روش را به گزینه‌ای سریع‌تر و در دسترس‌تر برای درمان سرطان‌های خونی مانند لوسمی و لنفوم تبدیل کرده است.

سرطان‌های خونی

سرطان‌های خونی از جمله لوسمی‌ها و لنفوم‌ها، همواره از چالش‌برانگیزترین بیماری‌ها در حوزه انکولوژی بوده‌اند. اگرچه پیشرفت‌هایی در شیمی‌درمانی، پیوند مغز استخوان و درمان‌های هدفمند حاصل شده، اما مقاومت به درمان، عود بیماری و عوارض جانبی شدید همچنان مشکلات اساسی باقی مانده‌اند. در این میان، ایمونوتراپی به‌عنوان رویکردی انقلابی، تلاش کرده است با فعال‌سازی توان ذاتی سیستم ایمنی، سلول‌های سرطانی را به‌صورت اختصاصی هدف قرار دهد.درمان‌های CAR-T نمونه بارز این تحول هستند، اما محدودیت‌های عملی و بالینی آن‌ها باعث شده توجه پژوهشگران به گزینه‌های جایگزین جلب شود. سلول‌درمانی CAR-NK در پاسخ به همین نیاز شکل گرفته و تلاش دارد ضمن حفظ اثربخشی بالا، ایمنی بیشتر و قابلیت تولید گسترده‌تری فراهم آورد. این رویکرد اکنون نه‌تنها در حوزه سرطان، بلکه در چشم‌انداز وسیع‌تر پزشکی بازساختی نیز جایگاه ویژه‌ای پیدا کرده است.

تاریخچه
شناخت سلول‌های کشنده طبیعی به دهه ۱۹۷۰ بازمی‌گردد؛ زمانی که نقش آن‌ها در دفاع غیر اختصاصی بدن علیه تومورها و عفونت‌های ویروسی آشکار شد. برخلاف سلول‌های T، سلول‌های NK برای شناسایی هدف به ارائه آنتی‌ژن وابسته نیستند و همین ویژگی، آن‌ها را به ابزاری جذاب برای درمان‌های ایمنی تبدیل کرده است.
با معرفی فناوری CAR-T در دهه ۲۰۱۰، موفقیت‌های بالینی چشمگیری به‌دست آمد، اما هم‌زمان چالش‌هایی مانند سمیت بالا و پیچیدگی تولید نیز نمایان شد. در همین دوره، ایده ترکیب قابلیت‌های ذاتی سلول‌های NK با گیرنده‌های آنتی‌ژن کایمریک شکل گرفت. نخستین مطالعات آزمایشگاهی نشان دادند که CAR-NK می‌تواند سلول‌های سرطانی را با دقت بالا شناسایی و نابود کند، بدون آنکه واکنش‌های ایمنی کنترل‌نشده ایجاد شود.
از اوایل دهه ۲۰۲۰، کارآزمایی‌های بالینی اولیه در مراکز معتبر جهانی آغاز شد و نتایج اولیه، مسیر توسعه این فناوری را هموارتر کرد.

شیوه مطالعاتی

پژوهش‌های مربوط به CAR-NK در چند سطح انجام می‌شود. در مرحله نخست، انتخاب منبع مناسب سلول‌های NK اهمیت بالایی دارد. این سلول‌ها می‌توانند از خون بند ناف، خون محیطی اهداکنندگان سالم، سلول‌های بنیادی پرتوان القایی یا خطوط سلولی پایدار به‌دست آیند. هر منبع مزایا و محدودیت‌های خاص خود را دارد که در طراحی مطالعات لحاظ می‌شود. در گام بعد، مهندسی ژنتیک سلول‌ها صورت می‌گیرد. ژن گیرنده آنتی‌ژن کایمریک با استفاده از ناقل‌های ویروسی یا روش‌های نوین غیر ویروسی وارد سلول NK می‌شود. این گیرنده‌ها به‌گونه‌ای طراحی می‌شوند که آنتی‌ژن‌های خاص بیان‌شده روی سلول‌های سرطانی را شناسایی کنند.
پس از آماده‌سازی سلول‌ها، آزمایش‌های عملکردی برای ارزیابی توانایی کشندگی، ترشح سیتوکین‌ها و پایداری سلول‌ها انجام می‌شود. در مراحل بالینی، تمرکز اصلی بر ایمنی، دوز مناسب و اثربخشی درمان است و بیماران تحت پایش دقیق قرار می‌گیرند.

نتایج
داده‌های به‌دست‌آمده از مطالعات اولیه نشان می‌دهد CAR-NK قادر است پاسخ‌های درمانی امیدوارکننده‌ای ایجاد کند. در بیماران مبتلا به لنفوم سلول B و لوسمی‌های مقاوم به درمان، کاهش معنی‌دار بار توموری و بهبود شاخص‌های بالینی گزارش شده است. یکی از مهم‌ترین یافته‌ها، کاهش چشمگیر عوارض جانبی نسبت به CAR-T است. در اغلب مطالعات، سندرم آزادسازی سیتوکین یا مشاهده نشده یا به‌صورت خفیف بروز کرده است. همچنین، عوارض عصبی شدید که یکی از نگرانی‌های اصلی CAR-T محسوب می‌شود، در CAR-NK گزارش نشده یا بسیار محدود بوده است. این نتایج، ایمنی بالاتر این رویکرد را تأیید می‌کند.

دستاورد
CAR-NK به‌عنوان یک دستاورد مهم در پزشکی بازساختی، امکان تولید درمان‌های آماده مصرف را فراهم می‌کند. این ویژگی می‌تواند دسترسی بیماران به درمان را تسریع کند و هزینه‌های سیستم سلامت را کاهش دهد. افزون بر این، خطر بروز بیماری پیوند علیه میزبان به‌طور قابل‌توجهی کمتر است که مزیتی کلیدی در مقایسه با سایر درمان‌های سلولی به‌شمار می‌رود. از منظر صنعتی، CAR-NK قابلیت مقیاس‌پذیری بالاتری دارد و می‌تواند مسیر تجاری‌سازی درمان‌های سلولی را هموارتر کند. این موضوع توجه شرکت‌های زیست‌فناوری و سرمایه‌گذاران را به این حوزه جلب کرده است.

گام بعدی مطالعه

مسیر آینده CAR-NK بر چند محور اصلی متمرکز است. نخست، بهینه‌سازی طراحی گیرنده‌های کایمریک برای افزایش اختصاصیت و دوام پاسخ درمانی. دوم، افزایش ماندگاری سلول‌ها در بدن بیمار برای دستیابی به نتایج بلندمدت. سوم، گسترش کاربرد CAR-NK به تومورهای جامد که تاکنون چالش‌برانگیز بوده‌اند.
همچنین، ترکیب CAR-NK با سایر روش‌های درمانی مانند مهارکننده‌های نقاط کنترلی ایمنی یا داروهای هدفمند، می‌تواند اثربخشی این رویکرد را افزایش دهد. با تکمیل کارآزمایی‌های بالینی بزرگ‌تر و انتشار داده‌های بلندمدت، انتظار می‌رود CAR-NK جایگاه مشخصی در دستورالعمل‌های درمانی آینده پیدا کند.

پایان مطالب/.