به گزارش پایگاه اطلاع رسانی بنیان، در نخستین روزهای فوریه ۲۰۲۶، یک کارآزمایی بالینی فاز دوم در حوزه سلول‌درمانی آغاز شد که می‌تواند مسیر درمان برخی سرطان‌های خونی را به‌طور اساسی تغییر دهد. این مطالعه که بر پایه استفاده از سلول‌های طبیعی کشنده مهندسی‌شده موسوم به CAR-NK طراحی شده است، بدون نیاز به شیمی‌درمانی یا تضعیف سیستم ایمنی انجام می‌شود و برای بیماران مبتلا به لنفوم‌های B-cell کم‌تهاجمی امید تازه‌ای ایجاد کرده است. پژوهشگران معتقدند این رویکرد می‌تواند ایمنی بیشتر، عوارض کمتر و دسترسی آسان‌تری نسبت به درمان‌های سلولی رایج فراهم کند.

کارآزمایی بالینی فاز دوم درمان CAR-NK

کارآزمایی بالینی فاز دوم درمان CAR-NK بدون شیمی‌درمانی با هدف بررسی اثربخشی و ایمنی این روش نوین در بیماران مبتلا به لنفوم‌های کم‌تهاجمی آغاز شده است. در این مطالعه از سلول‌های NK آماده‌سازی‌شده و مهندسی‌شده برای شناسایی سلول‌های سرطانی B-cell استفاده می‌شود. درمان به‌صورت ترکیبی با یک فعال‌کننده ایمنی و یک آنتی‌بادی مونوکلونال انجام می‌گیرد و برخلاف بسیاری از درمان‌های سلولی پیشرفته، نیازی به شیمی‌درمانی مقدماتی یا بستری طولانی‌مدت ندارد. نتایج اولیه مطالعات پیشین نشان داده‌اند که این رویکرد می‌تواند منجر به پاسخ‌های درمانی پایدار با عوارض محدود شود.

مقدمه
درمان‌های سلولی طی یک دهه اخیر به یکی از مهم‌ترین حوزه‌های نوآوری در پزشکی تبدیل شده‌اند. موفقیت درمان‌های CAR-T در برخی سرطان‌های خونی، مسیر را برای توسعه روش‌های مشابه هموار کرد، اما هم‌زمان محدودیت‌های این فناوری نیز آشکار شد. نیاز به شیمی‌درمانی شدید پیش از تزریق سلول‌ها، هزینه بالا، زمان‌بر بودن فرآیند تولید سلول‌های اختصاصی برای هر بیمار و بروز عوارض ایمنی شدید از جمله چالش‌های اصلی CAR-T بوده‌اند. در این میان، سلول‌های NK به‌عنوان بخشی از سیستم ایمنی ذاتی، توجه پژوهشگران را به خود جلب کرده‌اند، زیرا توانایی طبیعی در شناسایی و نابودسازی سلول‌های غیرطبیعی دارند و معمولاً عوارض ایمنی کمتری ایجاد می‌کنند. کارآزمایی جدید CAR-NK تلاش دارد با تکیه بر همین ویژگی‌ها، نسل جدیدی از درمان‌های سلولی را معرفی کند که هم ایمن‌تر و هم در دسترس‌تر باشند.

تاریخچه
سلول‌های طبیعی کشنده از دهه‌ها پیش به‌عنوان یکی از اجزای کلیدی سیستم ایمنی شناخته شده‌اند. این سلول‌ها برخلاف لنفوسیت‌های T، برای شناسایی اهداف خود نیاز به تطابق دقیق آنتی‌ژن ندارند و می‌توانند به‌سرعت به سلول‌های سرطانی یا آلوده واکنش نشان دهند. ایده مهندسی ژنتیکی این سلول‌ها برای افزایش اختصاصیت آن‌ها، از اوایل دهه ۲۰۰۰ مطرح شد. با پیشرفت فناوری‌های مهندسی ژن، امکان افزودن گیرنده‌های کایمریک به سلول‌های NK فراهم شد تا این سلول‌ها بتوانند به‌طور هدفمند آنتی‌ژن‌های خاصی مانند CD19 را روی سلول‌های B-cell شناسایی کنند. نخستین کارآزمایی‌های بالینی CAR-NK در فازهای اولیه نشان دادند که این سلول‌ها می‌توانند بدون ایجاد طوفان سیتوکینی شدید یا عوارض عصبی، پاسخ‌های درمانی قابل توجهی ایجاد کنند. این نتایج زمینه‌ساز طراحی مطالعات گسترده‌تر، از جمله کارآزمایی فاز دوم کنونی شد.

شیوه مطالعاتی

کارآزمایی فاز دوم حاضر به‌صورت یک مطالعه چندمرکزی طراحی شده و بیماران بزرگسال مبتلا به لنفوم‌های B-cell کم‌تهاجمی که به درمان‌های استاندارد پاسخ نداده‌اند یا دچار عود بیماری شده‌اند را شامل می‌شود. در این مطالعه از سلول‌های CAR-NK آماده‌سازی‌شده استفاده می‌شود که به‌صورت خارج از بدن تولید و ذخیره شده‌اند و در زمان مناسب برای بیمار تزریق می‌شوند. درمان به‌صورت ترکیبی شامل سلول‌های CAR-NK، یک فعال‌کننده مسیر ایمنی مرتبط با IL-15 و آنتی‌بادی مونوکلونال رایج در درمان لنفوم‌ها انجام می‌گیرد. یکی از ویژگی‌های کلیدی این پروتکل، حذف کامل شیمی‌درمانی مقدماتی است. بیماران در چرخه‌های درمانی مشخص تحت پایش دقیق قرار می‌گیرند و شاخص‌های ایمنی، پاسخ تومور و تغییرات زیستی به‌طور منظم ارزیابی می‌شود. طراحی مطالعه به‌گونه‌ای است که امکان بررسی دوام پاسخ درمانی در بازه‌های زمانی طولانی فراهم شود.

نتایج
داده‌های اولیه که مبنای آغاز این فاز از کارآزمایی بوده‌اند، از مطالعات فاز اول به‌دست آمده‌اند. در این مطالعات، گروه کوچکی از بیماران مبتلا به انواع خاصی از لنفوم‌های کم‌تهاجمی تحت درمان CAR-NK بدون شیمی‌درمانی قرار گرفتند. نتایج نشان داد که برخی بیماران به پاسخ کامل درمانی دست یافتند و این پاسخ‌ها در پیگیری‌های چندماهه پایدار باقی ماند. در بیماران دیگر نیز کاهش قابل توجه بار توموری و بهبود شاخص‌های آزمایشگاهی مشاهده شد. نکته قابل توجه این بود که عوارض جانبی شدید که معمولاً در درمان‌های CAR-T دیده می‌شوند، در این بیماران گزارش نشد یا بسیار خفیف بود. این یافته‌ها امیدواری زیادی نسبت به امکان تعمیم نتایج به جمعیت بزرگ‌تری از بیماران ایجاد کرده است.

دستاورد
آغاز این کارآزمایی فاز دوم را می‌توان گامی مهم در مسیر تکامل درمان‌های سلولی دانست. اگر نتایج نهایی نشان‌دهنده اثربخشی و ایمنی بالای این روش باشد، درمان CAR-NK بدون شیمی‌درمانی می‌تواند به یک گزینه استاندارد برای بیماران مبتلا به لنفوم‌های کم‌تهاجمی تبدیل شود. این رویکرد نه‌تنها بار جسمی و روانی درمان را برای بیماران کاهش می‌دهد، بلکه می‌تواند هزینه‌ها و پیچیدگی‌های اجرایی درمان‌های سلولی را نیز کمتر کند. استفاده از سلول‌های آماده‌سازی‌شده امکان دسترسی سریع‌تر بیماران به درمان را فراهم می‌کند و می‌تواند نقش مهمی در گسترش کاربرد بالینی سلول‌درمانی داشته باشد.

گام بعدی مطالعه

در ادامه این برنامه تحقیقاتی، جذب بیماران در مراکز مختلف ادامه خواهد یافت و داده‌های میان‌دوره‌ای به‌طور منظم تحلیل می‌شوند. پژوهشگران قصد دارند با بررسی دقیق پاسخ‌های بالینی و ایمنی درمان، پروتکل را در صورت لزوم بهینه‌سازی کنند. در صورت موفقیت‌آمیز بودن نتایج، احتمال طراحی کارآزمایی‌های فاز سوم با جمعیت بزرگ‌تر وجود دارد. همچنین بررسی کاربرد این درمان در مراحل اولیه بیماری یا در ترکیب با سایر روش‌های درمانی از جمله مسیرهای پژوهشی آینده خواهد بود. این مطالعه می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌دهی نسل آینده درمان‌های سلولی ایمن و در دسترس ایفا کند.

پایان مطالب/.