به گزارش پایگاه اطلاع رسانی بنیان، دیابت به‌عنوان یکی از شایع‌ترین بیماری‌های مزمن قرن حاضر، سال‌هاست که نظام‌های سلامت جهان را با چالش‌های جدی روبه‌رو کرده است. وابستگی مادام‌العمر بیماران به تزریق انسولین، بروز عوارض متعدد و هزینه‌های سنگین درمان، پژوهشگران را به سوی راهکارهای بنیادی‌تر سوق داده است. در این میان، سلول‌درمانی و استفاده از سلول‌های بنیادی به‌عنوان رویکردی نوین، توجه شرکت‌های زیست‌فناوری و داروسازی را به خود جلب کرده است. گزارش‌های بین‌المللی نشان می‌دهد که در آستانه سال ۲۰۲۶، مجموعه‌ای از شرکت‌های پیش‌رو با توسعه فناوری‌هایی برای تولید، محافظت و پیوند سلول‌های تولیدکننده انسولین، در تلاش هستند تا درمان دیابت را از مدیریت علائم به سمت درمان ریشه‌ای سوق دهند. این خبر به بررسی مهم‌ترین روندها، رویکردها و دستاوردهای این شرکت‌ها می‌پردازد.

مقدمه
دیابت، به‌ویژه دیابت نوع یک و نوع دو پیشرفته، حاصل اختلال در تولید یا عملکرد انسولین است؛ هورمونی که نقش کلیدی در تنظیم قند خون ایفا می‌کند. اگرچه تزریق انسولین و داروهای خوراکی توانسته‌اند جان میلیون‌ها بیمار را نجات دهند، اما این روش‌ها درمان قطعی محسوب نمی‌شوند و بیماران همچنان در معرض عوارض قلبی، کلیوی، عصبی و بینایی قرار دارند. در دهه‌های اخیر، پیشرفت‌های چشمگیر در زیست‌شناسی سلولی و مهندسی بافت، امکان بازاندیشی در درمان دیابت را فراهم کرده است. سلول‌درمانی، با هدف جایگزینی یا بازسازی سلول‌های بتای پانکراس، نویدبخش مسیری است که می‌تواند وابستگی بیماران به انسولین خارجی را کاهش داده یا حتی حذف کند.

گسترش درمان‌های سلولی برای دیابت

گسترش درمان‌های سلولی برای دیابت تنها یک پیشرفت فناورانه محسوب نمی‌شود، بلکه بازتابی از تغییر رویکرد در پزشکی مدرن است؛ رویکردی که به‌جای مدیریت مزمن بیماری، به دنبال بازگرداندن عملکرد طبیعی اندام‌هاست. در این چارچوب، دیابت به‌عنوان مدلی شاخص برای ارزیابی توان واقعی پزشکی بازساختی مطرح شده است. موفقیت یا ناکامی سلول‌درمانی در این بیماری می‌تواند مسیر توسعه درمان‌های مشابه برای سایر اختلالات متابولیک و غدد درون‌ریز را تعیین کند. از این منظر، سرمایه‌گذاری گسترده شرکت‌های زیست‌فناوری در این حوزه نه‌تنها یک انتخاب اقتصادی، بلکه تصمیمی راهبردی برای آینده درمان بیماری‌های مزمن تلقی می‌شود. در کنار پیشرفت‌های علمی، ابعاد اجتماعی و اقتصادی درمان‌های سلولی دیابت نیز اهمیت فزاینده‌ای یافته است. هزینه‌های بالای مراقبت طولانی‌مدت از بیماران دیابتی، نظام‌های سلامت را با فشارهای فزاینده مواجه کرده و نیاز به راهکارهای پایدارتر را برجسته ساخته است. در صورت موفقیت درمان‌های سلولی و ورود آن‌ها به فاز بالینی گسترده، انتظار می‌رود که بار اقتصادی ناشی از عوارض دیررس دیابت به‌طور قابل توجهی کاهش یابد. این موضوع می‌تواند پیامدهای مثبتی برای سیاست‌گذاری سلامت، تخصیص منابع درمانی و حتی کیفیت زندگی بیماران داشته باشد و جایگاه سلول‌درمانی را به‌عنوان یکی از ارکان اصلی پزشکی آینده تثبیت کند.

تاریخچه
ایده استفاده از سلول‌ها برای درمان دیابت سابقه‌ای چند دهه‌ای دارد. نخستین تلاش‌ها بر پیوند مستقیم جزایر پانکراسی متمرکز بود، اما کمبود بافت اهداکننده و مشکل رد ایمنی، این روش را با محدودیت‌های جدی مواجه کرد. با ظهور سلول‌های بنیادی جنینی و سپس سلول‌های بنیادی القاشده انسانی، امکان تولید نامحدود سلول‌های شبه‌بتا در محیط آزمایشگاهی فراهم شد. همزمان، پیشرفت در فناوری‌های کپسوله‌سازی و مهندسی بافت، امید به محافظت این سلول‌ها از سیستم ایمنی بدن را افزایش داد. طی دهه ۲۰۱۰ و اوایل ۲۰۲۰، بسیاری از این ایده‌ها از مرحله آزمایشگاهی عبور کرده و وارد فازهای پیش‌بالینی و بالینی شدند و اکنون در آستانه سال ۲۰۲۶، برخی از آن‌ها به بلوغ فناورانه قابل توجهی رسیده‌اند.

شیوه مطالعاتی

شرکت‌های فعال در این حوزه از رویکردهای متنوعی استفاده می‌کنند. برخی بر تمایز سلول‌های بنیادی القاشده به سلول‌های بتای بالغ تمرکز دارند و برخی دیگر از سلول‌های بنیادی غیرپانکراسی برای تولید انسولین بهره می‌گیرند. در بسیاری از پروژه‌ها، این سلول‌ها در محفظه‌ها یا داربست‌های زیستی خاص قرار می‌گیرند تا هم تغذیه و تبادل مواد انجام شود و هم از حمله سیستم ایمنی جلوگیری گردد. ارزیابی کارایی این روش‌ها معمولاً در چند مرحله انجام می‌شود؛ ابتدا آزمایش‌های مولکولی و عملکردی در شرایط آزمایشگاهی، سپس آزمون در مدل‌های حیوانی و در نهایت کارآزمایی‌های بالینی محدود برای بررسی ایمنی و اثربخشی در انسان.

نتایج
نتایج به‌دست‌آمده از فعالیت شرکت‌های پیش‌رو نشان می‌دهد که سلول‌درمانی دیابت وارد مرحله‌ای عملیاتی‌تر شده است. برخی شرکت‌ها موفق شده‌اند سلول‌هایی تولید کنند که در پاسخ به افزایش گلوکز، انسولین ترشح می‌کنند و این عملکرد را برای دوره‌های نسبتاً طولانی حفظ می‌نمایند. در پروژه‌هایی که از فناوری‌های کپسوله‌سازی استفاده شده، کاهش قابل توجه پاسخ ایمنی گزارش شده است. همچنین داده‌های پیش‌بالینی حاکی از آن است که سلول‌های پیوندی می‌توانند سطح قند خون را در محدوده فیزیولوژیک نگه دارند. هرچند نتایج بالینی هنوز محدود است، اما روند کلی نشان‌دهنده پیشرفت پیوسته و امیدبخش این حوزه است.

دستاورد
مهم‌ترین دستاورد این موج جدید از پژوهش‌ها، تغییر نگاه به درمان دیابت است. به‌جای تمرکز صرف بر کنترل قند خون، هدف به سمت بازسازی عملکرد طبیعی بدن حرکت کرده است. توسعه خطوط سلولی پایدار، بهبود روش‌های تمایز، و طراحی سامانه‌های محافظتی پیشرفته، همگی نشان می‌دهند که سلول‌درمانی می‌تواند در آینده‌ای نه‌چندان دور به گزینه‌ای بالینی تبدیل شود. این دستاوردها نه‌تنها برای دیابت، بلکه برای سایر بیماری‌های متابولیک نیز الهام‌بخش هستند.

گام بعدی مطالعه

در گام‌های بعدی، تمرکز اصلی بر افزایش ایمنی، پایداری و مقیاس‌پذیری این درمان‌ها خواهد بود. انجام کارآزمایی‌های بالینی گسترده‌تر، بررسی اثرات بلندمدت پیوند سلولی و کاهش هزینه‌های تولید از اولویت‌های اصلی شرکت‌ها و مراکز تحقیقاتی است. یکی از چالش‌های مهم، تضمین بقای طولانی‌مدت سلول‌های پیوندی بدون نیاز به سرکوب سیستم ایمنی است؛ موضوعی که پژوهشگران با بهبود فناوری‌های کپسوله‌سازی و طراحی داربست‌های زیستی هوشمند در پی حل آن هستند.پ علاوه بر این، انتظار می‌رود که در سال‌های آینده، ترکیب سلول‌درمانی با فناوری‌های ویرایش ژن، امکان اصلاح نقص‌های ژنتیکی مرتبط با دیابت را فراهم کند. چنین رویکردی می‌تواند به تولید سلول‌های بتایی منجر شود که نه‌تنها انسولین ترشح می‌کنند، بلکه در برابر عوامل التهابی و تخریب ایمنی نیز مقاوم‌تر هستند. از سوی دیگر، توسعه روش‌های شخصی‌سازی‌شده، به‌گونه‌ای که سلول‌های درمانی متناسب با ویژگی‌های ژنتیکی هر بیمار طراحی شوند، می‌تواند اثربخشی درمان را افزایش دهد و خطر عوارض جانبی را کاهش دهد. از منظر سیاست‌گذاری سلامت، ورود درمان‌های سلولی به عرصه بالینی نیازمند چارچوب‌های نظارتی دقیق و هماهنگی بین نهادهای علمی، صنعتی و دولتی است. پیش‌بینی می‌شود که با افزایش داده‌های بالینی و شواهد اثربخشی، مسیر دریافت مجوزهای درمانی هموارتر شود و در نهایت، سلول‌درمانی به بخشی از گزینه‌های استاندارد درمان دیابت تبدیل گردد. این تحولات می‌توانند نقطه عطفی در تاریخ درمان دیابت رقم بزنند و امید تازه‌ای برای میلیون‌ها بیمار در سراسر جهان ایجاد کنند.

پایان مطالب/.