به گزارش پایگاه اطلاع رسانی بنیان، کارآزمایی بالینی جدیدی در حوزه سلول‌درمانی عصبی با هدف ارزیابی فرآورده‌ای مشتق از سلول‌های بنیادی جنینی در بیماران مبتلا به بیماری هانتینگتون طراحی و وارد فاز انسانی شده است. این مطالعه ترکیبی فاز 1b/2a، علاوه بر بررسی ایمنی، به دنبال یافتن شواهد اولیه از توانایی سلول‌های پیوندی برای محافظت از نورون‌ها، ترشح فاکتورهای حمایتی و کند کردن روند تخریب عصبی است. پژوهشگران امیدوارند این رویکرد بتواند خلأ درمانی موجود در بیماری‌های نورودژنراتیو را کاهش دهد. اهمیت این مطالعه از آن جهت است که یکی از معدود تلاش‌های ساختارمند برای انتقال موفق یافته‌های پیش‌بالینی سلول‌درمانی مغز به مرحله کارآزمایی انسانی محسوب می‌شود. این مطالعه که بر ایمنی و نشانه‌های اولیه اثربخشی تمرکز دارد، می‌تواند مسیر درمان بیماری‌های تحلیل‌برنده مغز را در سال‌های آینده تغییر دهد.

بیماری‌های نورودژنراتیو

بیماری‌های نورودژنراتیو از چالش‌برانگیزترین حوزه‌های پزشکی مدرن به شمار می‌روند، زیرا در اغلب موارد درمان‌های موجود تنها قادر به کنترل علائم هستند و توان متوقف کردن روند بیماری را ندارند. بیماری هانتینگتون به عنوان یک اختلال ژنتیکی پیشرونده، نمونه بارزی از این چالش است. در این بیماری، نورون‌های بخش‌های خاصی از مغز به‌تدریج تخریب می‌شوند و بیمار دچار اختلالات حرکتی، شناختی و رفتاری می‌شود. پزشکی بازساختی در سال‌های اخیر تلاش کرده است با استفاده از سلول‌های بنیادی، ژن‌درمانی و مهندسی بافت، راهکارهایی برای جایگزینی یا حمایت از سلول‌های آسیب‌دیده ارائه دهد. در میان این رویکردها، سلول‌های بنیادی عصبی به دلیل توانایی تمایز به نورون‌ها و سلول‌های گلیال، توجه ویژه‌ای را جلب کرده‌اند. ورود این فناوری به فاز کارآزمایی بالینی نشان‌دهنده بلوغ نسبی دانش در این حوزه است و می‌تواند نقطه عطفی در درمان بیماری‌های مغزی باشد.

تاریخچه
ایده استفاده از سلول‌درمانی برای بیماری هانتینگتون به دهه ۱۹۹۰ بازمی‌گردد، زمانی که نخستین تلاش‌ها برای پیوند بافت عصبی جنینی انجام شد. اگرچه برخی بیماران بهبودهای محدودی نشان دادند، اما مشکلاتی مانند ناهمگنی سلولی، محدودیت منابع بافتی و مسائل اخلاقی مانع پیشرفت گسترده این روش شد.

با پیشرفت فناوری سلول‌های بنیادی جنینی و سپس سلول‌های بنیادی پرتوان القایی، امکان تولید جمعیت‌های یکنواخت‌تر از سلول‌های عصبی فراهم شد. مطالعات حیوانی در دو دهه گذشته نشان دادند که سلول‌های بنیادی عصبی می‌توانند در مغز میزبان زنده بمانند، فاکتورهای نوروتروفیک ترشح کنند و در برخی موارد عملکرد حرکتی را بهبود بخشند. در سال‌های اخیر، تمرکز پژوهش‌ها از اثبات مفهوم به سمت استانداردسازی محصولات سلولی، طراحی کارآزمایی‌های بالینی ایمن و توسعه روش‌های دقیق پایش بیماران تغییر کرده است. کارآزمایی جدید را می‌توان حاصل این مسیر طولانی دانست که اکنون به مرحله ارزیابی انسانی رسیده است.

شیوه مطالعاتی

مطالعه طراحی‌شده یک کارآزمایی بالینی ترکیبی فاز 1b/2a است که با هدف ارزیابی ایمنی، تحمل‌پذیری و نشانه‌های اولیه کارایی انجام می‌شود. در این طرح، بیماران مبتلا به هانتینگتون در مراحل اولیه بیماری انتخاب می‌شوند تا بیشترین شانس مشاهده اثرات محافظتی فراهم شود. پژوهشگران برنامه‌ریزی کرده‌اند در مجموع ۲۱ بیمار وارد مطالعه شوند. در مرحله افزایش دوز، گروهی از بیماران دوزهای مختلف فرآورده سلول بنیادی عصبی موسوم به hNSC-01 را دریافت می‌کنند تا محدوده ایمن مشخص شود. پس از تعیین دوز مناسب، مرحله توسعه‌ای با تمرکز بیشتر بر شاخص‌های اثربخشی انجام خواهد شد. سلول‌ها از طریق جراحی استریوتاکتیک به نواحی هدف مغز تزریق می‌شوند. بیماران پس از پیوند برای مدت طولانی تحت پایش چندوجهی قرار می‌گیرند که شامل تصویربرداری مغزی پیشرفته، ارزیابی‌های نورولوژیک، آزمون‌های شناختی و پایش ایمنی است. این طراحی به پژوهشگران اجازه می‌دهد هم عوارض احتمالی را شناسایی کنند و هم نشانه‌های اولیه سودمندی درمان را بررسی نمایند.

نتایج پیش‌بالینی

پیش از ورود به فاز انسانی، این محصول سلولی در مجموعه‌ای از مطالعات آزمایشگاهی و حیوانی مورد ارزیابی قرار گرفته است. داده‌های منتشرشده نشان می‌دهد که سلول‌های بنیادی عصبی مورد استفاده قادرند در محیط مغز زنده بمانند و مجموعه‌ای از فاکتورهای حمایتی عصبی را ترشح کنند. در مدل‌های حیوانی هانتینگتون، تزریق این سلول‌ها با کاهش مرگ نورونی، بهبود برخی شاخص‌های حرکتی و افزایش سطح فاکتورهای نوروتروفیک همراه بوده است. همچنین بررسی‌های ایمنی نشان داده‌اند که خطر رشد کنترل‌نشده سلولی یا تشکیل تومور در شرایط پیش‌بالینی پایین بوده است. یکی از یافته‌های مهم این مطالعات، نقش پاراکرین سلول‌های پیوندی است؛ به این معنا که بخش قابل توجهی از اثر درمانی احتمالاً از طریق ترشح مولکول‌های حمایتی و تعدیل محیط التهابی مغز رخ می‌دهد، نه صرفاً جایگزینی مستقیم نورون‌ها.

دستاورد و اهمیت خبر

اهمیت این کارآزمایی از چند منظر قابل توجه است. نخست اینکه این مطالعه یکی از معدود تلاش‌های بالینی ساختارمند در حوزه سلول‌درمانی هانتینگتون محسوب می‌شود و می‌تواند داده‌های انسانی بسیار ارزشمندی تولید کند. دوم اینکه طراحی مرحله‌ای مطالعه نشان‌دهنده بلوغ رویکردهای ایمنی در حوزه درمان‌های پیشرفته سلولی است. از منظر علمی، اگر این درمان بتواند حتی روند پیشرفت بیماری را اندکی کند کند، پیامدهای آن فراتر از هانتینگتون خواهد بود و می‌تواند برای سایر بیماری‌های نورودژنراتیو نیز الهام‌بخش باشد. از منظر صنعتی نیز موفقیت این پروژه می‌تواند مسیر تجاری‌سازی محصولات سلول بنیادی عصبی را هموارتر کند. همچنین این مطالعه نشان می‌دهد که تمرکز حوزه پزشکی بازساختی به‌تدریج از اثبات مفهوم آزمایشگاهی به سمت توسعه درمان‌های قابل ترجمه برای بیماران واقعی در حال حرکت است، موضوعی که سال‌ها به عنوان چالش اصلی این حوزه مطرح بود.

گام بعدی مطالعه

در صورت تأیید ایمنی در این فاز، پژوهشگران برنامه دارند کارآزمایی‌های بزرگ‌تر و چندمرکزی را آغاز کنند تا اثربخشی درمان با قدرت آماری بالاتر ارزیابی شود. همچنین توسعه روش‌های بهینه تحویل سلول، بهبود بقا و یکپارچگی سلول‌های پیوندی و شناسایی نشانگرهای زیستی پاسخ درمانی در دستور کار قرار دارد. از سوی دیگر، ترکیب سلول‌درمانی با رویکردهای ژن‌درمانی یا دارودرمانی هدفمند نیز به عنوان مسیر آینده مطرح شده است. پژوهشگران معتقدند درمان‌های ترکیبی ممکن است برای بیماری‌های پیچیده‌ای مانند هانتینگتون اثربخش‌تر باشند. در صورت موفقیت مراحل بعدی، این پروژه می‌تواند به یکی از نخستین درمان‌های بازساختی تأییدشده برای بیماری‌های تحلیل‌برنده مغز تبدیل شود و افق تازه‌ای در نورورژنراسیون بالینی بگشاید.

پایان مطالب/.