به گزارش پایگاه اطلاع رسانی بنیان، دیابت نوع یک، بیماری ای که سال هاست زندگی میلیون ها نفر را در سراسر جهان تحت تاثیر قرار داده، شاید در آستانه یک تحول بزرگ قرار گیرد. تحقیقات جدید نشان می‌دهد که رویکردی نوین، موسوم به «واکسن دیابت»، می‌تواند مسیر این بیماری را تغییر دهد. این روش که بر پایه تجویز هدفمند و شخصی‌سازی شده درمان شکل گرفته، به جای درمان صرفاً علامتی، به دنبال حفظ توانایی طبیعی بدن در تولید انسولین است.

دیابت چیست و چرا اهمیت دارد؟

دیابت یک بیماری مزمن است که زمانی رخ می‌دهد که بدن نمی‌تواند به درستی از قند موجود در غذا به عنوان سوخت استفاده کند. این مشکل به دلیل اختلال در تولید یا عملکرد انسولین ایجاد می‌شود؛ انسولین هورمونی است که توسط لوزالمعده ترشح شده و نقش کلیدی در انتقال قند از خون به سلول‌ها دارد. دیابت به دو نوع اصلی تقسیم می‌شود: دیابت نوع یک که یک بیماری خودایمنی است و در آن سیستم ایمنی به سلول‌های تولیدکننده انسولین حمله می‌کند و معمولاً در کودکان و نوجوانان بروز می‌یابد، و دیابت نوع دو که بیشتر به سبک زندگی و مقاومت بدن به انسولین مرتبط است و در بزرگسالان شایع‌تر است. هر دو نوع در صورت کنترل نشدن، می‌توانند به عوارض جدی مانند بیماری‌های قلبی، آسیب کلیوی، نابینایی و قطع عضو منجر شوند. با توجه به شیوع روزافزون این بیماری در جهان، یافتن روش‌های درمانی مؤثرتر و حتی رویکردهای پیشگیرانه، به یکی از اولویت‌های اصلی پژوهش‌های پزشکی تبدیل شده است.

ماجرای یک تغییر مسیر: از تزریق زیرجلدی تا لنفاوی

برای دهه‌ها، دانشمندان به دنبال راهی برای متوقف کردن حمله سیستم ایمنی به سلول‌های تولیدکننده انسولین (سلول‌های بتا) در دیابت نوع یک بودند. یکی از مهم‌ترین گام‌ها در این مسیر، استفاده از ماده‌ای به نام GAD-Alum (که با نام تجاری Diamyd® نیز شناخته می‌شود) است. GAD یا «اسید گلوتامیک دکربوکسیلاز» یک آنزیم کلیدی در سلول‌های بتا است که در بسیاری از مبتلایان به دیابت نوع یک، سیستم ایمنی به اشتباه به آن حمله می‌کند. ایده این است که با معرفی مقدار کنترل‌شده‌ای از این ماده به بدن، بتوان سیستم ایمنی را «آموزش داد» تا حمله را متوقف کند .

اما نقطه عطف اصلی، در شیوه تجویز این ماده نهفته است. روش‌های سنتی تزریق زیرجلدی تأثیر محدودی داشتند. محققان به رهبری پروفسور جانی لودویگسون از دانشگاه لینشوپینگ سوئد، راهی هوشمندانه یافتند: تزریق مستقیم این واکسن به درون یک غده لنفاوی. غدد لنفاوی، جایی هستند که سلول‌های ایمنی «آموزش» می‌بینند. با بردن دقیق ماده مورد نظر به این نقطه، اثر درمان به طرز چشمگیری افزایش می‌یابد و بدن می‌تواند با دوز بسیار کمتری از دارو، پاسخ ایمنی مطلوبی را ایجاد کند . این روش که تزریق داخل لنفاوی نام دارد، مسیر تازه‌ای را در درمان این بیماری گشود.

یافته‌های کلیدی؛ وقتی که یک ژن، کلید درمان می‌شود

مهم‌ترین مطالعه در این زمینه، کارآزمایی فاز ۲b با نام DIAGNODE-2 بود. در این مطالعه دوسوکور و کنترل‌شده با دارونما، ۱۰۹ بیمار ۱۲ تا ۲۴ ساله که به تازگی به دیابت نوع یک مبتلا شده بودند، تحت درمان با تزریق داخل لنفاوی GAD-Alum همراه با مکمل ویتامین D قرار گرفتند .

نتیجه‌ای که این مطالعه به دست داد، بسیار جالب توجه بود. در نگاه اول، درمان در تمام بیماران مؤثر نبود. اما وقتی محققان نتایج را بر اساس ژنتیک افراد بررسی کردند، پرده از یک راز مهم برداشته شد. در زیرگروهی از بیماران که دارای نوع خاصی از ژن موسوم به HLA DR3-DQ2 بودند، درمان با GAD-Alum موفق به حفظ بیش از ۵۰ درصد بیشتر از توانایی تولید انسولین (اندازه‌گیری شده با بیومارکر C-peptide) در مقایسه با گروه دارونما شد .

به عبارت دیگر، این واکسن برای حدود نیمی از بیماران که دارای این شاخص ژنتیکی هستند، بسیار مؤثر است. این یافته، مفهوم (پزشکی دقیق) را در درمان دیابت نوع یک به اثبات رساند؛ یعنی درمان نه بر اساس یک نسخه عمومی، بلکه بر اساس ویژگی‌های ژنتیکی هر بیمار تجویز می‌شود .

گامی به جلو: آیا دوز دوم نیز مؤثر است؟

یکی از چالش‌های همیشگی در ایمنی‌درمانی، ماندگاری اثر است. گاهی اثر درمان با گذشت زمان کمرنگ می‌شود. برای پاسخ به این پرسش، کارآزمایی پایلوت DIAGNODE-B طراحی شد. در این مطالعه، به ۶ بیماری که پیشتر درمان را دریافت کرده و دارای ژن HLA DR3-DQ2 بودند، یک دوز یادآور دیگر از واکسن به همراه ویتامین D تزریق شد .

نتایج این مطالعه امیدوارکننده بود. دوز مجدد نه تنها عوارض جانبی جدی به همراه نداشت، بلکه توانست سطح قند خون بیماران را تثبیت کرده و حتی میزان انسولین مورد نیاز روزانه آن‌ها را کاهش دهد . این یافته مهم نشان می‌دهد که می‌توان با یک دوز تقویتی، اثر محافظتی درمان را برای مدت طولانی‌تری حفظ کرد و سلول‌های بتا را برای سال‌های بیشتری سالم نگه داشت.

مکانیسم اثر: چگونه سیستم ایمنی را آرام می‌کند؟

پژوهش‌ها نشان می‌دهند که این واکسن با ایجاد «تحمل ایمنی» نسبت به پروتئین GAD65 عمل می‌کند. به عبارت ساده‌تر، سیستم ایمنی که به اشتباه به این پروتئین حمله می‌کند، پس از دریافت واکسن، آن را به عنوان بخشی از خود می‌پذیرد و واکنش تهاجمی خود را متوقف می‌سازد . این تغییر در پاسخ ایمنی با افزایش تولید سیتوکین‌های ضدالتهابی مانند IL-10 و کاهش فعالیت سلول‌های مهاجم T همراه است . این یعنی درمان نه یک سرکوب‌گر عمومی سیستم ایمنی، بلکه یک تنظیم‌کننده هوشمند و اختصاصی است.

برنامه‌های آینده و چشمانداز

موفقیت این کارآزمایی‌ها، شرکت داروسازی Diamyd Medical را به ادامه مسیر امیدوار کرده است. در حال حاضر، کارآزمایی فاز ۳ با نام DIAGNODE-3 در مراکز درمانی هشت کشور اروپایی و آمریکا در حال اجرا است تا نتایج امیدوارکننده قبلی را در جمعیت بزرگتری از بیماران تأیید کند . این واکسن همچنین موفق به دریافت عناوینی مانند (داروی یتیم) و (مسیر سریع) از سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) شده است که نشان از اهمیت بالای آن برای جامعه پزشکی دارد .

هدف نهایی این پروژه، تغییر روند طبیعی دیابت نوع یک است. به جای اینکه بیماران با تشخیص این بیماری، محکوم به کاهش تدریجی و نهایی تولید انسولین باشند، این روش به دنبال آن است که با حفظ سلول‌های بتای باقی‌مانده، دوره «ماه عسل» دیابت را به سال‌ها یا حتی دهه‌ها افزایش دهد و کیفیت زندگی را به طرز چشمگیری بهبود بخشد.

در یک نگاه:

• روش درمان: تزریق مستقیم واکسن GAD-Alum به درون غدد لنفاوی (تزریق داخل لنفاوی).
• هدف: آموزش سیستم ایمنی برای توقف حمله به سلول‌های تولیدکننده انسولین.
• نتیجه کلیدی: حفظ بیش از ۵۰ درصد از توانایی تولید انسولین در بیماران دارای ژن خاص HLA DR3-DQ2.
• مرحله کنونی: تأیید نتایج در فاز ۳ کارآزمایی بالینی.
• چشم‌انداز: تغییر دیابت نوع یک از یک بیماری پیش‌رونده به یک بیماری قابل کنترل با حفظ توانایی طبیعی بدن.
• پایان مطلب./