به گزارش پایگاه اطلاع‌رسانی بنیان، بیماری‌های قلبی-عروقی همچنان علت اصلی مرگ و میر در سراسر جهان هستند و سالانه نزدیک به ۱۸ میلیون مرگ را به خود اختصاص می‌دهند. در دهه‌های اخیر، عوامل خطر کلاسیکی مانند چربی خون بالا، فشار خون، دیابت و سیگار کشیدن به خوبی شناسایی و مدیریت شده‌اند. با این حال، افزایش مداوم بروز بیماری‌های قلبی-عروقی در برخی جمعیت‌ها، حتی با وجود کنترل این عوامل سنتی، حاکی از وجود عوامل خطر جدید و ناشناخته‌ای است که پیش از این مورد توجه قرار نگرفته‌اند. در این میان، میکروپلاستیک‌ها و نانوپلاستیک‌ها (Micro- and Nanoplastics - MNPs) به عنوان آلاینده‌های محیطی فراگیر و نوظهور، توجه جامعه علمی را به خود جلب کرده‌اند. تولید جهانی پلاستیک از ۲ میلیون تن در سال ۱۹۵۰ به بیش از ۴۰۰ میلیون تن در سال‌های اخیر رسیده و پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۵۰ دو برابر شود. این مواد در محیط زیست تجزیه نمی‌شوند و به تدریج به ذرات ریزتر تبدیل می‌شوند: میکروپلاستیک‌ها (ذرات کوچک‌تر از ۵ میلی‌متر) و نانوپلاستیک‌ها (ذرات کوچک‌تر از ۱ میکرون).

مقدمه
برخلاف تصور دیرینه که پلاستیک‌ها مواد بی‌اثر و خنثی هستند، شواهد جدید نشان می‌دهد که این ذرات می‌توانند وارد جریان خون شده، سدهای سلولی را رد کرده و در بافت‌های مختلف از جمله قلب و عروق تجمع یابند. یک مطالعه مروری جامع و مهم که در مارس ۲۰۲۶ منتشر شده است، با استفاده از یک چارچوب ساختاریافته نقشه کاملی از شواهد موجود در مورد نقش MNPs در ایجاد بیماری‌های قلبی-عروقی ترسیم کرده است.

شواهد مستقیم از حضور پلاستیک‌ها در بافت‌های قلبی-عروقی انسان
یکی از اساسی‌ترین سوالات برای اثبات نقش یک عامل خارجی در ایجاد بیماری، تشخیص حضور آن عامل در بافت‌های درگیر است. در سال‌های اخیر، مطالعات متعددی حضور میکرو و نانوپلاستیک‌ها را در بافت‌های مختلف انسانی تأیید کرده‌اند:
 پلاک‌های کاروتید (Carotid Plaques): در مطالعه‌ای پیشگامانه، ذرات میکروپلاستیک در پلاک‌های آترواسکلروتیک شریان‌های کاروتید بیمارانی که تحت عمل اندارترکتومی قرار گرفته بودند، شناسایی شد. حضور این ذرات با افزایش مارکرهای التهابی همراه بود.
ترومبوس‌های کرونری (Coronary Thrombi): در بیماران مبتلا به انفارکتوس حاد میوکارد (سکته قلبی)، میکروپلاستیک‌ها در لخته‌های خونی که عروق کرونر را مسدود کرده بودند، یافت شد. این یافته نشان‌دهنده نقش بالقوه این ذرات در فرآیند ترومبوز و انسداد عروق است.
بافت قلب (Myocardium and Pericardium): جدیدترین شواهد نشان می‌دهد که ذرات نانوپلاستیک حتی می‌توانند به خود بافت عضله قلب و پرده اطراف قلب نفوذ کنند.
نمونه‌های خون: مطالعات متعدد حضور ذرات پلاستیک را در جریان خون انسان تأیید کرده‌اند، که نشان‌دهنده قابلیت این ذرات برای ورود به گردش خون سیستمیک و انتشار در سراسر بدن است.
این یافته‌ها شرط اول برای اثبات نقش یک عامل بیماری‌زا را برآورده می‌کنند: عامل مشکوک به طور مداوم در افراد مبتلا به بیماری وجود دارد.

مکانیسم‌های مولکولی آسیب قلبی-عروقی
مطالعه مروری منتشر شده در Comprehensive Physiology (فوریه ۲۰۲۶) و نیز مقاله Cardiovascular Toxicology، چهار مسیر اصلی را که از طریق آن‌ها MNPs باعث آسیب قلبی-عروقی می‌شوند، شناسایی کرده‌اند:
۱. استرس اکسیداتیو (Oxidative Stress)
هنگامی که ذرات MNPs وارد سلول‌های اندوتلیال (سلول‌های پوشاننده داخلی عروق) یا کاردیومیوسیت‌ها (سلول‌های عضله قلب) می‌شوند، تولید گونه‌های فعال اکسیژن (ROS) را تحریک می‌کنند. این مولکول‌های ناپایدار به DNA، پروتئین‌ها و غشای سلولی آسیب می‌زنند. مطالعات تجربی نشان داده‌اند که مواجهه با پلی‌استایرن نانوپلاستیک (یکی از رایج‌ترین پلیمرها در مطالعات آزمایشگاهی) تولید ROS را تا چندین برابر افزایش می‌دهد.
۲. اختلال عملکرد اندوتلیال (Endothelial Dysfunction)
کاهش استفاده از آب بطری شده، پرهیز از گرم کردن مواد غذایی در ظروف پلاستیکی، بهبود تهویه داخل ساختمان (کاهش گرد و غبار حاوی الیاف مصنوعی)، و انتخاب منسوجات طبیعی به جای پلی‌استر می‌تواند مواجهه را کاهش دهد. از طرفی تقویت قوانین مربوط به تولید و بازیافت پلاستیک، سرمایه‌گذاری در تصفیه آب شهری برای حذف MNPs، و توسعه مواد زیست‌تخریب‌پذیر جایگزین از سیاست‌های اولویت‌دار هستند.
۳. تحقیقات در مورد روش‌های حذف MNPs از بدن
همزمان با افزایش آگاهی از خطرات، تحقیقات در مورد روش‌های کاهش بار داخلی MNPs نیز در حال گسترش است. برخی مطالعات مقدماتی بر روی آنتی‌اکسیدان‌ها و عوامل کلاتور برای تسهیل دفع این ذرات متمرکز شده‌اند، اما این حوزه هنوز در مراحل بسیار اولیه است و نیاز به تحقیقات اساسی دارد.
۴. ادغام با مفهوم یک سلامت (One Health)
ماهیت فراگیر تهدید MNPs نیازمند یک رویکرد یکپارچه و چندبخشی است. همانطور که مطالعه مروری Comprehensive Physiology اشاره می‌کند، اثرات سوء MNPs نه تنها سلامت انسان، بلکه جوامع میکروبی خاک، موجودات آبزی و بهره‌وری محصولات کشاورزی را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. بنابراین، مقابله با این تهدید نیازمند هماهنگی بین بخش‌های سلامت انسان، دامپزشکی، محیط زیست و سیاست‌گذاری است.

نتیجه‌گیری 
شواهد علمی فزاینده و مستحکمی که در سال‌های ۲۰۲۵-۲۰۲۶ منتشر شده‌اند، میکرو و نانوپلاستیک‌ها را به عنوان یک عامل خطر نوظهور و جدی برای بیماری‌های قلبی-عروقی معرفی می‌کنند. این ذرات که به دلیل تولید انبوه و تجزیه‌ناپذیری پلاستیک‌ها، به طور فزاینده‌ای در هوا، آب و غذای ما نفوذ کرده‌اند، دیگر نمی‌توانند به عنوان مواد بی‌اثر و خنثی در نظر گرفته شوند. این ترکیبات از سدهای گوارشی و تنفسی عبور کرده و وارد جریان خون شوند. در بافت‌های کلیدی قلبی-عروقی از جمله پلاک‌های آترواسکلروتیک، ترومبوس‌ها و خود عضله قلب تجمع یابند. از طریق چهار مسیر اصلی (استرس اکسیداتیو، اختلال عملکرد اندوتلیال، التهاب مزمن و اختلال میتوکندری) به دیواره عروق و سلول‌های قلبی آسیب برسانند. این اثرات مخرب می‌توانند روند شکل‌گیری و پیشرفت آترواسکلروز را تسریع کرده و خطر رویدادهایی مانند سکته قلبی و مغزی را افزایش دهند. اگرچه هنوز چالش‌های مهمی در زمینه استانداردسازی روش‌های اندازه‌گیری، تعیین رابطه دوز-پاسخ و انجام مطالعات کوهورت طولی وجود دارد، اما وزن شواهد فعلی به حدی است که اقدامات پیشگیرانه را توجیه می‌کند. مقاله مروری Cardiovascular Toxicology با الهام از فرضیه‌های کخ، نتیجه‌گیری می‌کند که MNPs با معیارهای علیت برای یک عامل بیماری‌زا همخوانی قابل قبولی دارند. انجمن قلب آمریکا (AHA) و انجمن قلب اروپا (ESC) ممکن است در گایدلاین‌های آینده خود نیاز به تجدید نظر در فهرست عوامل خطر داشته باشند. همانطور که اکنون آلودگی هوا به عنوان یک عامل خطر تعدیل‌پذیر شناخته می‌شود، ممکن است در آینده مواجهه با پلاستیک‌ها نیز به جمع آن اضافه شود.
پایان مطلب/.