به گزارش پایگاه اطلاع‌رسانی بنیان، یکی از بزرگ‌ترین موانع سلول‌درمانی، پاسخ ایمنی بدن به سلول‌های پیوندی و نیاز به داروهای سرکوب‌کننده ایمنی مادام‌العمر با عوارض جانبی سنگین است. در مطالعه‌ی که اخیرا توسط دانشکده پزشکی دانشگاه هنگ‌کنگ در مجله Stem Cell Reports منتشر شده از توسعه نسل جدیدی از سلول‌های بنیادی جنینی انسانی به نام «FailSafe-AlloAccept» خبر داد. این سلول‌ها با مهندسی ژنتیک، قادر به پنهان شدن از سیستم ایمنی هستند و بدون نیاز به تطابق بافتی، برای هر بیماری قابل استفاده می‌باشند. همچنین یک مکانیسم ایمنی دوگانه به نام «کلید کشنده» در آن‌ها تعبیه شده که در صورت بروز تومور، با تزریق یک داروی ساده قابل فعال‌سازی است. در آزمایش‌های انجام‌شده روی مدل موش با سیستم ایمنی انسانی شده، این سلول‌ها تا ۵ ماه بدون رد پیوند زنده ماندند. این فناوری می‌تواند تحولی بزرگ در درمان بیماری‌هایی مانند پارکینسون، دیابت و نارسایی قلبی ایجاد کند.
مقدمه
سلول‌درمانی یکی از امیدبخش‌ترین حوزه‌های پزشکی مدرن است. با این حال، یک مانع بزرگ بر سر راه آن وجود دارد: سیستم ایمنی بدن گیرنده، سلول‌های پیوندی را به عنوان عامل خارجی شناسایی کرده و به آن‌ها حمله می‌کند. راه حل فعلی، مصرف مادام‌العمر داروهای سرکوب‌کننده ایمنی است که عوارضی چون عفونت‌های فرصت‌طلب، نارسایی کلیه و افزایش خطر سرطان را به همراه دارند. در ۲۰۲۶، گروهی از پژوهشگران دانشگاه هنگ‌کنگ، راه حلی خلاقانه ارائه دادند. آن‌ها سلول‌های بنیادی جنینی انسانی را چنان مهندسی کردند که برای سیستم ایمنی «نامرئی» شوند. این سلول‌ها که «FailSafe-AlloAccept» نام گرفته‌اند، بدون نیاز به تطابق بافتی (HLA) و بدون سرکوب سیستمیک ایمنی، قابل پیوند به هر بیماری هستند. همچنین یک مکانیسم «کلید کشنده» در آن‌ها تعبیه شده است.

الهام از طبیعت: چگونه سلول‌ها از سیستم ایمنی فرار می‌کنند؟
برای ساخت سلول‌هایی که از شناسایی توسط سیستم ایمنی فرار کنند، پژوهشگران به سه نمونه طبیعی نگاه کردند. اولین نمونه، سلول‌های سرطانی منتقله در شیطان تاسمانی است که به طور طبیعی توانایی زنده ماندن در بدن میزبان جدید را دارند. دومین نمونه، جفت انسان است که به عنوان یک عضو نیمه‌بیگانه، توسط سیستم ایمنی مادر رد نمی‌شود. سومین نمونه، خود سلول‌های سرطانی در انسان هستند که مکانیسم‌های پیچیده‌ای برای خاموش کردن سلول‌های ایمنی مهاجم ایجاد کرده‌اند. تیم تحقیقاتی با مهندسی ژنتیک سلول‌های بنیادی جنینی انسانی، ترکیبی از ژن‌های مؤثر در این سه نمونه را در سلول‌های هدف فعال کردند. نتیجه، سلولی است که پروتئین‌های شناساگر سطح خود را تغییر داده تا برای لنفوسیت‌های T «خودی» به نظر برسد. علاوه بر این، این سلول به طور فعال سلول‌های ایمنی مهاجم اطراف خود را مهار می‌کند، اما این مهار فقط موضعی است و کل سیستم ایمنی بدن را تضعیف نمی‌کند.
 کلید کشنده داخلی؛ ایمنی در برابر سرطان
یکی از خطرات شناخته‌شده در استفاده از سلول‌های بنیادی پرتوان (مانند سلول‌های جنینی یا iPS)، توانایی آن‌ها در تشکیل تومور به نام تراتوما یا تراتوکارسینوما است. این سلول‌ها ذاتاً نامیرا هستند و اگر کنترل نشوند، می‌توانند به رشد کنترل‌نشده و بدخیم تبدیل شوند. پژوهشگران دانشگاه هنگ‌کنگ برای حل این مشکل، یک مکانیسم ایمنی دوگانه به نام «کلید کشنده» را در سلول تعبیه کرده‌اند. یک ژن خودکشی (suicide gene) در ژنوم سلول قرار داده شده که در شرایط عادی خاموش است. اگر پس از پیوند، هرگونه رشد غیرطبیعی یا توموری مشاهده شود، پزشک می‌تواند یک داروی رایج و مجاز بالینی را به بیمار تزریق کند. این دارو مانند یک کلید، ژن خودکشی را فعال کرده و ظرف مدت کوتاهی، تمام سلول‌های مشتق از آن بنیادی (چه سلول‌های سالم و چه توموری) را از بین می‌برد.
نتایج آزمایش‌های پیش‌بالینی روی مدل موش
تیم تحقیقاتی برای ارزیابی عملکرد این سلول‌ها، از مدل موش با سیستم ایمنی انسانی شده استفاده کردند. این مدل که بیش از هر مدل حیوانی دیگری سیستم ایمنی انسان را شبیه‌سازی می‌کند، استاندارد طلایی برای آزمایش‌های پیش‌بالینی سلول‌درمانی محسوب می‌شود. در گروه کنترل، سلول‌های بنیادی معمولی (بدون مهندسی استتاری) بلافاصله توسط سیستم ایمنی موش شناسایی و تخریب شدند و هیچ بافتی تشکیل ندادند. اما در گروه مداخله که سلول‌های FailSafe-AlloAccept را دریافت کردند، نتایج کاملاً متفاوت بود. این سلول‌ها با موفقیت زنده ماندند، تکثیر شدند و به بافت‌های مختلف تمایز یافتند. بافت‌های حاصل از این سلول‌ها بدون هیچ نشانه‌ای از رد پیوند (مانند نفوذ لنفوسیت‌ها یا نکروز)، تا ۵ ماه (مدت کامل مطالعه) در بدن موش باقی ماندند. مهم‌تر اینکه، موش‌های دریافت‌کننده این سلول‌ها، توانایی خود را در رد سلول‌های خارجی دیگر حفظ کردند.
مقایسه با دیگر پیشرفت‌های سلول‌درمانی در سال ۲۰۲۶
سال ۲۰۲۶ سالی پررونق برای سلول‌درمانی بوده است. در ۶ مارس ۲۰۲۶، وزارت بهداشت ژاپن اولین مجوز مشروط جهان را برای درمان پارکینسون با سلول‌های iPS به نام Amchepry صادر کرد. در این روش، سلول‌های iPS مشتق از افراد سالم به نورون‌های تولیدکننده دوپامین تبدیل و در مغز بیمار کاشته می‌شوند. با این حال، بیماران دریافت‌کننده این سلول‌ها همچنان نیاز به مصرف داروهای سرکوب‌کننده ایمنی دارند. در ۱۷ مارس ۲۰۲۶ نیز، کارآزمایی فاز ۳ سلول‌های بنیادی بندناف (JadiCell) برای درمان سندرم دیسترس تنفسی حاد (ARDS) آغاز شد. در مقابل، فناوری سلول‌های استتارشده دانشگاه هنگ‌کنگ با حذف نیاز به سرکوب سیستمیک ایمنی، گامی فراتر از هر دو روش برداشته است. این سلول‌ها نه تنها ایمن هستند، بلکه به دلیل پرتوان بودن، می‌توانند به هر نوع سلولی در بدن تبدیل شوند.
محدودیت‌ها، چالش‌ها و چشم‌انداز آینده
علیرغم نتایج بسیار امیدوارکننده، این فناوری هنوز در مرحله پیش‌بالینی قرار دارد و راه طولانی تا مطب پزشک باقی است. اولین کارآزمایی بالینی فاز ۱ انسانی برای ارزیابی ایمنی و اثربخشی این سلول‌ها احتمالاً در ۲ تا ۳ سال آینده آغاز خواهد شد. یک سؤال بی‌پاسخ، مدت زمان ماندگاری استتار ایمنی است. مطالعه فعلی تا ۵ ماه موش‌ها را دنبال کرده، اما مشخص نیست که آیا این محافظت برای سال‌ها در انسان باقی می‌ماند یا خیر. همچنین، هزینه تولید سلول‌های مهندسی‌شده با سه ویژگی (استتار، کلید کشنده و پرتوانی) بسیار بالاست. نگرانی دیگر، احتمال پاسخ ایمنی هومورال (آنتی‌بادی) علیه این سلول‌هاست که در درازمدت ممکن است باعث رد پیوند شود. علاوه بر این، سلول‌های مهندسی‌شده ممکن است در شرایط خاص (مثلاً در محل‌های مختلف بدن) رفتار متفاوتی داشته باشند.
نتیجه‌گیری
سلول‌های بنیادی استتارشده «FailSafe-AlloAccept» که توسط پژوهشگران دانشگاه هنگ‌کنگ ساخته شده‌اند، یکی از قدیمی‌ترین چالش‌های پزشکی بازساختی را هدف گرفته‌اند: چگونه سلول‌های پیوندی را بدون تضعیف کل سیستم ایمنی بیمار زنده نگه داریم؟ این فناوری با الهام از مکانیسم‌های طبیعی فرار ایمنی (جفت، سرطان) و مهندسی یک «سوئیچ کشنده» داخلی، استانداردهای طلایی جدیدی را برای سلول‌های پیوندی تعریف می‌کند. در حالی که اولین درمان‌های سلول‌های بنیادی جهان (مانند Amchepry در ژاپن) در سال ۲۰۲۶ پا به عرصه بالین گذاشته‌اند، این کشف جدید می‌تواند نسل بعدی این درمان‌ها را بسیار ایمن‌تر، ارزان‌تر و در دسترس‌تر کند. اگر این فناوری در کارآزمایی‌های بالینی انسانی موفق شود، میلیون‌ها بیمار مبتلا به پارکینسون، دیابت، نارسایی قلبی و آسیب‌های نخاعی می‌توانند بدون نیاز به داروهای سمی سرکوب‌کننده ایمنی، از سلول‌درمانی بهره‌مند شوند.

پایان مطلب/