به گزارش پایگاه اطلاع رسانی بنیان، مطالعه JC02-88 که در اواسط آوریل ۲۰۲۶ دوزینگ بیماران را آغاز کرده است، از یک تزریق درون‌زجاجهای حاوی ۸.۸ میلیون سلول پیش‌ساز شبکیه با نام famzeretcel استفاده می‌کند. این کارآزمایی تصادفی‌شده و دوسوکور با حضور ۶۰ بیمار، ایمنی و تغییرات بینایی را طی شش ماه پیگیری خواهد کرد. مکانیسم اثر این سلول‌ها از طریق ترشح فاکتورهای نوروتروفیک بوده و بر خلاف ژندرمانی، به ژن خاصی وابسته نیست و نیاز به سرکوب سیستم ایمنی ندارد. این سلول‌درمانی که پیشتر موفق به دریافت وضعیت RMAT از سازمان غذا و داروی آمریکا شده است، می‌تواند برای اکثر بیماران مبتلا به رتینیت پیگمنتوزا که در حال حاضر گزینه درمانی مؤثری ندارند، تحولی بزرگ ایجاد کند.

رتینیت پیگمنتوزا (RP)

رتینیت پیگمنتوزا (RP) یک بیماری ژنتیکی نادر و پیشرونده شبکیه است که حدود دو میلیون نفر را در سراسر جهان تحت تأثیر قرار داده است. این بیماری که معمولاً در نوجوانی تشخیص داده می‌شود، با تخریب تدریجی سلول‌های گیرنده نور (فتورسپتورها) شامل میله‌ها و مخروط‌ها همراه است. بیماران ابتدا با کاهش دید در شب و تاری دید محیطی مواجه می‌شوند و با پیشرفت بیماری، میدان بینایی آنها به تدریج تنگ شده و نهایتاً تا میانسالی به نابینایی قانونی دچار می‌گردند. با وجود پیشرفت‌های قابل توجه در ژندرمانی برای برخی زیرگروه‌های خاص این بیماری (مانند جهش ژن RPE65)، اکثریت قریب به اتفاق بیماران مبتلا به رتینیت پیگمنتوزا که تنوع ژنتیکی بالایی دارند (بیش از ۱۰۰ ژن مختلف در ایجاد این بیماری نقش دارند)، هیچ گزینه درمانی مؤثر و تأییدشده‌ای در دسترس ندارند. در این میان، رویکرد سلول‌درمانی با استفاده از سلول‌های پیش‌ساز شبکیه که مستقل از جهش ژنی خاص عمل می‌کند، به عنوان یک راه‌حل تحول‌آفرین برای این جمعیت بزرگ از بیماران مطرح شده است.

تاریخچه و زمینه پژوهش

سلول‌های پیش‌ساز شبکیه (Retinal Progenitor Cells) دسته‌ای از سلول‌های بنیادی هستند که توانایی تمایز به انواع مختلف سلول‌های شبکیه را دارند. بر خلاف سلول‌های بنیادی جنینی که پرتوان هستند، این سلول‌ها در مسیر تمایز قرار گرفته و از این رو خطر تشکیل تومور در آنها به مراتب کمتر است. ایده استفاده از این سلول‌ها برای درمان بیماری‌های تخریب‌کننده شبکیه سابقه‌ای بیش از یک دهه دارد. مطالعات preclinical بر روی مدل‌های حیوانی نشان داد که تزریق سلول‌های پیش‌ساز شبکیه می‌تواند از مرگ فتورشپتورها جلوگیری کرده و عملکرد بینایی را تا حدی حفظ کند. شرکت jCyte نخستین بار کارآزمایی فاز ۱/۲a خود را با دوزهای پایین‌تر از jCell روی بیماران مبتلا به رتینیت پیگمنتوزا انجام داد. نتایج این مطالعه اولیه که در سال‌های ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۴ منتشر شد، نشان داد که این درمان دارای پروفایل ایمنی مطلوبی است و شواهد اولیه از مزایای بالقوه بینایی را ارائه کرد. بر اساس همین نتایج امیدوارکننده، سازمان غذا و داروی آمریکا در سال ۲۰۲۴ وضعیت RMAT (درمان پیشرفته پزشکی بازساختی) را به این محصول اعطا کرد که نشان‌دهنده پتانسیل بالای آن در پاسخ به یک نیاز درمانی برآورده‌نشده و وجود داده‌های اولیه بالینی مطلوب است. کارآزمایی بعدی فاز ۲b نیز با موفقیت به پایان رسید و نشان داد که بیماران برای پاسخ به درمان نیاز به فتورشپتورهای زنده کافی در شبکیه دارند. اکنون، کارآزمایی فاز ۲ با نام JC02-88 با دوز بالاتر آغاز شده است.

شیوه مطالعاتی و روش‌های نوین

کارآزمایی بالینی JC02-88 یک مطالعه فاز ۲، تصادفی‌شده، دوسوکور و کنترل‌شده با دارونما (شاهد ساختگی) است که توسط شرکت jCyte و با حمایت مراکز معتبری از جمله موسسه چشم گوین هربرت (Gavin Herbert Eye Institute)، مرکز تولید GMP دانشگاه کالیفرنیا در ارواین (UCI GMP Facility)، شرکت Lexitas و موسسه پزشکی بازساختی کالیفرنیا (CIRM) در حال انجام است. ۶۰ بیمار بزرگسال مبتلا به رتینیت پیگمنتوزا با شدت بینایی معین (بین ۲۰/۸۰ تا ۲۰/۸۰۰ در چشم مطالعه) و داشتن حداقل ۸ درجه میدان بینایی مرکزی، به طور تصادفی در دو گروه قرار می‌گیرند. گروه اول یک تزریق درون‌زجاجهای (intravitreal) حاوی ۸.۸ میلیون سلول famzeretcel (jCell) دریافت می‌کنند. گروه دوم نیز تحت یک روش تزریق ساختگی (شاهد) قرار می‌گیرند که طی آن فشار سرنگ بدون سوزن به چشم وارد می‌شود تا حس تزریق شبیه‌سازی شود، بدون اینکه سلولی تزریق گردد. این روش برای حفظ کورسازی مطالعه ضروری است تا نه بیمار و نه پزشک ارزیاب بدانند که کدام درمان انجام شده است.

نتایج کسب شده

نتایج قبلی کارآزمایی فاز ۲b (که با دوز پایین‌تر انجام شده بود) نشان داد که بیمارانی که در زمان درمان هنوز فتورشپتورهای زنده کافی در شبکیه خود داشتند (یعنی بیماری به مرحله نهایی که تمام سلول‌ها از بین رفته‌اند نرسیده بود)، بهبود معناداری در حدت بینایی و میدان بینایی تجربه کردند. بر این اساس، معیار ورود به مطالعه JC02-88 نیز به گونه‌ای طراحی شده است که بیمارانی با ضخامت کافی لایه خارجی شبکیه (حداقل ۱۳۰ میکرومتر) انتخاب شوند تا شانس پاسخ به درمان به حداکثر برسد. از نظر ایمنی، کارآزمایی‌های قبلی و داده‌های حیوانی نشان داده است که تزریق درون‌زجاجهای سلول‌های پیش‌ساز شبکیه با عوارض جانبی جدی همراه نبوده است. شایع‌ترین عوارض گزارش‌شده شامل التهاب خفیف داخل چشمی بود که با قطره‌های استروئیدی قابل کنترل بود. انتظار می‌رود که دوز بالاتر ۸.۸ میلیون سلول نیز پروفایل ایمنی قابل قبولی داشته باشد.

دستاوردها و مزایا نسبت به روش‌های سنتی

دستاورد اصلی این رویکرد، ارائه یک گزینه درمانی مستقل از جهش ژنی (Mutation-agnostic) است. در حالی که ژندرمانی‌های موجود تنها برای درصد بسیار ناچیزی از بیماران مبتلا به جهش‌های خاص (مانند RPE65 یا چرخه ویتامین A) قابل استفاده هستند، سلول‌درمانی jCell به مکانیسم بیماری (در حال مرگ بودن فتورشپتورها) حمله می‌کند، نه به علت ژنتیکی خاص آن. این ویژگی بدان معناست که تقریباً تمام بیماران مبتلا به رتینیت پیگمنتوزا، صرف نظر از اینکه کدام ژن در آنها جهش یافته است، کاندیدای بالقوه این درمان هستند. مزیت دوم، روش تزریق ساده و کم‌تهاجمی درون‌زجاجهای است. این روش در مطب چشم‌پزشک و با بی‌حسی موضعی قابل انجام است و نیازی به جراحی پیچیده تزریق زیرشبکیه که در ژندرمانی‌های موجود لازم است، ندارد. تزریق زیرشبکیه نیاز به ایجاد جداشدگی موضعی شبکیه دارد که یک روش جراحی تخصصی و تهاجمی محسوب می‌شود. مزیت سوم، عدم نیاز به سرکوب سیستم ایمنی است. از آنجایی که این سلول‌ها به دلیل ماهیت الوژنیک (منشأ اهداکننده) خود، در نهایت توسط سیستم ایمنی بیمار شناسایی و حذف خواهند شد، اما مکانیسم اثر آنها عمدتاً از طریق ترشح فاکتورهای محلول (پاراکرین) است و نه ادغام طولانی‌مدت. بنابراین، حضور موقت آنها در زجاجیه برای اعمال اثر محافظتی کافی است و نیازی به مصرف داروهای سرکوب‌کننده ایمنی که عوارض جانبی سنگینی دارند، نیست.

گام بعدی مطالعات

پس از تکمیل کارآزمایی JC02-88 در سپتامبر ۲۰۲۶ و تجزیه و تحلیل داده‌ها، شرکت jCyte برنامه‌های بلندپروازانه‌ای برای آینده این فناوری دارد. مهم‌ترین گام بعدی، انجام یک مطالعه توسعه‌یافته (Extension Study) با نام JC02-88E خواهد بود. در این مطالعه پیگیری طولانی‌مدت، بیمارانی که در کارآزمایی اصلی در گروه شاهد (دریافت‌کننده تزریق ساختگی) قرار داشتند، این فرصت را خواهند داشت تا درمان واقعی با jCell را دریافت کنند. همچنین بیمارانی که jCell دریافت کرده‌اند نیز برای ارزیابی ماندگاری اثر و ایمنی طولانی‌مدت تحت نظر باقی خواهند ماند. چالش اصلی پیش روی این فناوری، اثبات کارایی بالینی در یک مطالعه فاز ۳ وسیع‌تر است. با توجه به اینکه رتینیت پیگمنتوزا یک بیماری نادر است و سرعت پیشرفت آن در بیماران مختلف متفاوت است، طراحی مطالعاتی با توان آماری کافی برای نشان دادن تفاوت معنادار با گروه دارونما، یک چالش بزرگ محسوب می‌شود

پایان مطالب/.