به گزارش پایگاه اطلاع رسانی بنیان، کارآزمایی بالینی فاز ۳ STAR بر روی ۳۰ بیمار مبتلا به دیستروفی ارثی شبکیه ناشی از جهش‌های دوآللی ژن RPE65 انجام شد. در این مطالعه، بیماران به دو گروه تقسیم شدند: گروه مداخله که تزریق زیرشبکیه‌ای داروی LX101 را دریافت کردند و گروه کنترل که درمانی دریافت نکردند. نتایج ۱۲ ماهه نشان داد که بیماران تحت درمان با LX101 بهبودی قابل توجه و معناداری از نظر آماری و بالینی در آزمون تحرک، حساسیت به نور و حدت بینایی در مقایسه با گروه کنترل تجربه کردند. این دستاورد که در مارس ۲۰۲۶ تأیید شده است، LX101 را در مسیر دریافت مجوز از سازمان‌های نظارتی چین قرار داده و نویدبخش اولین ژندرمانی چینی برای نابینایی‌های ارثی است. این مطالعه که با نام STAR شناخته می‌شود، اولین کارآزمایی فاز ۳ تصادفی‌شده و کنترل‌شده برای یک ژندرمانی چشمی در چین محسوب می‌شود و نتایج آن نشان داده است که یک بار تزریق زیرشبکیه‌ای این دارو می‌تواند عملکرد بینایی بیماران مبتلا به نابینایی مادرزادی لبر را به طور معناداری بهبود بخشد.

نابینایی مادرزادی لبر

نابینایی مادرزادی لبر یکی از شدیدترین و نادرترین انواع دیستروفی‌های ارثی شبکیه است که با کاهش شدید بینایی از بدو تولد یا اوایل دوران کودکی همراه است. این بیماری که حدود ۲ تا ۳ نفر از هر ۱۰۰ هزار نوزاد را تحت تأثیر قرار می‌دهد، معمولاً تا سنین میانسالی به نابینایی کامل منجر می‌شود. از میان بیش از ۲۵ ژن مختلف که در بروز این بیماری نقش دارند، جهش‌های ژن RPE65 یکی از شایع‌ترین علل شناخته شده است و حدود ۶ تا ۱۶ درصد موارد LCA را تشکیل می‌دهد. ژن RPE65 مسئول تولید آنزیمی کلیدی در چرخه بینایی است که نور را به سیگنال الکتریکی قابل تفسیر توسط مغز تبدیل می‌کند. در غیاب این آنزیم، سلول‌های گیرنده نور به تدریج تحلیل رفته و می‌میرند.

تاریخچه و زمینه پژوهش

داستان ژندرمانی RPE65 به بیش از دو دهه پیش باز می‌گردد. مطالعات پیش‌بالینی موفق بر روی مدل سگ مبتلا به نابینایی ارثی ناشی از جهش RPE65 نشان داد که تزریق زیرشبکیه‌ای یک وکتور ویروسی حامل ژن سالم می‌تواند بینایی را به طور چشمگیری بازگرداند. این موفقیت، پایه‌های علمی کارآزمایی‌های بالینی انسانی را فراهم کرد. اولین کارآزمایی فاز ۱ بر روی انسان در سال ۲۰۰۷ توسط تیم ژان بنت و آلبرت مگوایر از دانشگاه پنسیلوانیا آغاز شد. با وجود مرگ یک بیمار در یک کارآزمایی ژندرمانی دیگر در سال ۱۹۹۹ که باعث ایجاد ترس و تردیدهای شدید در این حوزه شده بود، این تیم تحقیقاتی با احتیاط و شجاعت توانست ابتدا ایمنی این روش را در بزرگسالان و سپس در کودکان به اثبات برساند.

شیوه مطالعاتی و روش‌های نوین

کارآزمایی STAR یک مطالعه فاز ۳، برچسب‌باز، چندمرکزی و تصادفی‌شده با گروه کنترل بود که توسط شرکت اینوستلار بایوتراپیوتیکس در چین انجام شد. این مطالعه بر روی ۳۰ بیمار مبتلا به دیستروفی ارثی شبکیه ناشی از جهش‌های دوآللی ژن RPE65 انجام شد. بیماران به طور تصادفی و با نسبت ۱ به ۱ به دو گروه تقسیم شدند. گروه مداخله متشکل از ۱۵ بیمار تحت یک عمل جراحی تزریق زیرشبکیه‌ای داروی LX101 قرار گرفتند. LX101 یک وکتور ویروسی از نوع AAV حاوی نسخه سالم ژن RPE65 است. این وکتور با استفاده از یک سوزن بسیار ظریف به فضای زیرشبکیه تزریق می‌شود و سلول‌های اپیتلیوم رنگدانه‌دار شبکیه را که فاقد آنزیم RPE65 هستند، در بر می‌گیرد. گروه کنترل نیز شامل ۱۵ بیمار بود که هیچ درمانی دریافت نکردند. این طراحی به محققان اجازه داد تا پیشرفت طبیعی بیماری را با اثر درمان مقایسه کنند. ارزیابی بیماران در بازه‌های زمانی ۶ و ۱۲ ماهه پس از تزریق انجام شد. هدف‌های اصلی این مطالعه عبارت بودند از آزمون تحرک که اندازه‌گیری تغییرات در عملکرد بینایی عملکردی بیماران از طریق ارزیابی توانایی آن‌ها در عبور از یک مسیر مانع‌دار در شرایط نوری مختلف طی ۱۲ ماه بود. هدف‌های ثانویه نیز شامل تست آستانه حساسیت به نور میدان کامل که اندازه‌گیری تغییرات در حساسیت شبکیه به نور در شرایط تاریکی تطابق‌یافته در ماه‌های ۶ و ۱۲ بود، همچنین حدت بینایی که اندازه‌گیری تغییرات در توانایی خواندن حروف با استفاده از جدول استاندارد ETDRS در ماه‌های ۶ و ۱۲ بود و ایمنی که ثبت بروز عوارض جانبی چشمی و غیرچشمی و عوارض جانبی جدی طی ۱۲ ماه را شامل می‌شد. میانگین سنی بیماران در این مطالعه ۱۷.۴ سال بود و ۵۶ درصد آن‌ها کودک بودند. تکمیل اولیه مطالعه در ۱۳ آگوست ۲۰۲۵ انجام شد و داده‌های نهایی پس از تحلیل در مارس ۲۰۲۶ منتشر گردید.

نتایج کلیدی

نتایج کارآزمایی STAR که در مارس ۲۰۲۶ تأیید شد، نشان‌دهنده موفقیت کامل این ژندرمانی بود. داده‌های ۱۲ ماهه پیگیری نشان داد که گروه مداخله در مقایسه با گروه کنترل به بهبودی قابل توجه و معنادار از نظر آماری و بالینی در تمام هدف‌های اولیه و ثانویه مطالعه دست یافت. در آزمون تحرک، بیمارانی که LX101 دریافت کرده بودند، توانستند به طور قابل توجهی مسیر مانع‌دار را در سطوح نوری پایین‌تر نسبت به گروه کنترل طی کنند. برخی از بیماران که پیش از درمان قادر به حرکت در روشنایی کامل اتاق نبودند، پس از درمان توانستند در شرایط بسیار تاریک معادل شب بدون ماه نیز حرکت کنند. این بهبود در تحرک، نشان‌دهنده تأثیر مستقیم درمان بر کیفیت زندگی و استقلال بیماران است. در تست حساسیت به نور، بیماران گروه مداخله بهبود قابل توجهی در آستانه حساسیت به نور میدان کامل نشان دادند، به این معنی که شبکیه آن‌ها به محرک‌های نوری بسیار ضعیف‌تر از قبل حساس بود. این یافته نشان می‌دهد که سلول‌های گیرنده نور که در معرض مرگ بودند، توانسته‌اند عملکرد خود را تا حدی بازیابند.

دستاوردها و مزایا نسبت به روش‌های سنتی

دستاورد اصلی مطالعه STAR، تکمیل اولین کارآزمایی فاز ۳ تصادفی‌شده و کنترل‌شده برای یک ژندرمانی چشمی در چین است. این دستاورد LX101 را به اولین ژندرمانی چینی برای نابینایی‌های ارثی تبدیل می‌کند که مراحل نهایی اثربخشی را پشت سر گذاشته و آماده ورود به بازار می‌شود. مزیت کلیدی LX101 نسبت به هر درمان دیگری، پتانسیل آن برای ایجاد درمان یک‌باره و مادام‌العمر است. بر خلاف داروهای مرسوم که باید به طور مکرر مصرف شوند و تنها علائم را مدیریت می‌کنند، یک تزریق LX101 می‌تواند نسخه سالم و پایدار ژن را به سلول‌های شبکیه برساند و امکان تولید آنزیم RPE65 را برای سال‌ها یا حتی دهه‌ها فراهم کند. علاوه بر این، در مقایسه با محصول تأییدشده بین‌المللی Luxturna، LX101 به عنوان یک محصول بومی چین، پتانسیل کاهش قابل توجه هزینه‌های درمان و افزایش دسترسی بیماران در منطقه آسیا را دارد. اگرچه قیمت نهایی LX101 هنوز اعلام نشده است، اما انتظار می‌رود به مراتب مقرون‌به‌صرفه‌تر از گزینه‌های وارداتی باشد. همچنین موفقیت این کارآزمایی، اثبات مجددی بر پایداری پلتفرم ژندرمانی AAV برای بیماری‌های چشمی است و مسیر را برای توسعه ژندرمانی‌های مشابه برای سایر دیستروفی‌های شبکیه هموار می‌کند.

گام بعدی مطالعات

با توجه به تکمیل موفقیت‌آمیز فاز ۳ و رسیدن به هدف‌های اولیه، شرکت اینوستلار بایوتراپیوتیکس هم‌اکنون در حال آماده‌سازی پرونده جهت دریافت مجوز بازاریابی از سازمان غذا و داروی چین است. پیش‌بینی می‌شود که LX101 تا پایان سال ۲۰۲۶ یا اوایل ۲۰۲۷ اولین ژندرمانی تأییدشده برای نابینایی‌های ارثی در چین باشد. علاوه بر این، مطالعه STAR برای پیگیری طولانی‌مدت بیماران تا آگوست ۲۰۲۹ ادامه خواهد داشت. این فاز پیگیری برای ارزیابی ماندگاری اثر درمان و ایمنی بلندمدت شامل نظارت بر هرگونه عوارض تأخیری مانند تومور یا واکنش‌های ایمنی ضروری است.

پایان مطالب/.