به گزارش پایگاه اطلاع رسانی بنیان، بیماری هانتینگتون یکی از شدیدترین بیماری‌های ارثی دستگاه عصبی است که به تدریج موجب تخریب سلول‌های مغزی، اختلالات حرکتی، مشکلات شناختی و تغییرات رفتاری می‌شود. تاکنون هیچ درمانی نتوانسته روند تخریب عصبی را متوقف یا سلول‌های از دست‌رفته را جایگزین کند. اکنون آغاز یک کارآزمایی بالینی مبتنی بر سلول‌های بنیادی عصبی امیدهای تازه‌ای را در میان پژوهشگران و بیماران ایجاد کرده است. در این مطالعه، سلول‌های بنیادی عصبی مشتق‌شده از سلول‌های بنیادی پرتوان انسانی به مغز بیماران پیوند زده می‌شوند تا توانایی جایگزینی نورون‌های تخریب‌شده و حمایت از بافت عصبی آسیب‌دیده مورد ارزیابی قرار گیرد. ورود نخستین بیمار به این مطالعه نه تنها یک دستاورد مهم برای حوزه پزشکی بازساختی محسوب می‌شود، بلکه می‌تواند مسیر توسعه درمان‌های سلولی برای بسیاری از بیماری‌های تحلیل‌برنده عصبی را هموار سازد.

بیماری هانتینگتون

بیماری هانتینگتون یکی از شناخته‌شده‌ترین بیماری‌های ژنتیکی تحلیل‌برنده دستگاه عصبی مرکزی است که در اثر جهش در ژن HTT ایجاد می‌شود. این بیماری به صورت اتوزوم غالب به ارث می‌رسد و به همین دلیل فرزندان افراد مبتلا با احتمال پنجاه درصد در معرض ابتلا قرار دارند. علائم بیماری معمولاً در میانسالی ظاهر می‌شوند، اگرچه در برخی افراد ممکن است زودتر یا دیرتر بروز کنند. بیماران مبتلا به هانتینگتون به تدریج کنترل حرکات ارادی خود را از دست می‌دهند. حرکات غیرطبیعی اندام‌ها، اختلال در تعادل، مشکلات گفتاری و دشواری در بلع از جمله نشانه‌های شناخته‌شده بیماری هستند. علاوه بر مشکلات حرکتی، بسیاری از بیماران دچار اختلالات شناختی، کاهش حافظه، افت توانایی تصمیم‌گیری و تغییرات شخصیتی می‌شوند. در مراحل پیشرفته، بیماری استقلال فرد را به شدت محدود می‌کند و نیاز به مراقبت دائمی ایجاد می‌شود.

تاریخچه

بیماری هانتینگتون نخستین بار در قرن نوزدهم به طور دقیق توصیف شد. در سال ۱۸۷۲ پزشک آمریکایی جورج هانتینگتون شرح جامعی از این بیماری ارائه کرد و ویژگی‌های بالینی آن را تشریح نمود. برای دهه‌های متمادی علت اصلی بیماری ناشناخته باقی ماند تا اینکه در سال ۱۹۹۳ ژن مسئول بیماری شناسایی شد. کشف ژن HTT نقطه عطفی در مطالعات هانتینگتون بود. دانشمندان دریافتند که افزایش تعداد تکرارهای توالی CAG در این ژن منجر به تولید پروتئینی غیرطبیعی می‌شود که به مرور زمان سلول‌های عصبی را تخریب می‌کند. این یافته زمینه را برای توسعه مدل‌های آزمایشگاهی و حیوانی بیماری فراهم ساخت. در دهه‌های بعدی، تلاش‌های فراوانی برای یافتن درمان‌های مؤثر صورت گرفت. داروهای مختلفی برای کنترل علائم حرکتی و روان‌پزشکی مورد استفاده قرار گرفتند، اما هیچ‌کدام نتوانستند علت اصلی بیماری را هدف قرار دهند. همزمان پیشرفت در حوزه سلول‌های بنیادی موجب شد پژوهشگران به امکان جایگزینی نورون‌های از دست‌رفته بیندیشند.

شیوه مطالعاتی

مطالعه جدید با هدف ارزیابی ایمنی و امکان‌پذیری پیوند سلول‌های بنیادی عصبی در بیماران مبتلا به هانتینگتون طراحی شده است. پژوهشگران در این پروژه از سلول‌های بنیادی عصبی مشتق‌شده از سلول‌های بنیادی پرتوان انسانی استفاده می‌کنند. در مرحله نخست، سلول‌های بنیادی در شرایط کاملاً کنترل‌شده آزمایشگاهی تکثیر و به سمت رده عصبی هدایت می‌شوند. سپس مجموعه‌ای از آزمون‌های کیفی و ایمنی بر روی این سلول‌ها انجام می‌گیرد تا از سلامت ژنتیکی و عملکرد مناسب آن‌ها اطمینان حاصل شود. پس از آماده‌سازی سلول‌ها، بیماران منتخب تحت عمل جراحی تخصصی قرار می‌گیرند. طی این فرایند، سلول‌های بنیادی عصبی با استفاده از تجهیزات دقیق جراحی مغز و اعصاب به نواحی مشخصی از مغز که بیشترین آسیب را در بیماری هانتینگتون متحمل شده‌اند تزریق می‌شوند. پس از پیوند، بیماران برای مدت طولانی تحت پایش قرار می‌گیرند. پژوهشگران وضعیت عصبی، عملکرد حرکتی، توانایی‌های شناختی، کیفیت زندگی و همچنین بروز احتمالی عوارض جانبی را بررسی می‌کنند. تصویربرداری‌های پیشرفته مغزی نیز برای ارزیابی بقای سلول‌های پیوندی و تغییرات ساختاری مغز مورد استفاده قرار می‌گیرد.هدف اصلی مرحله کنونی مطالعه ارزیابی ایمنی درمان است، اما پژوهشگران به طور همزمان نشانه‌های اولیه اثربخشی را نیز مورد بررسی قرار می‌دهند. این رویکرد امکان جمع‌آوری اطلاعات ارزشمند برای طراحی مراحل بعدی مطالعه را فراهم می‌کند.

نتایج

از آنجا که این کارآزمایی به تازگی آغاز شده است، هنوز نتایج نهایی در دسترس نیست. با این حال، مهم‌ترین دستاورد کنونی ورود نخستین بیمار به مطالعه و انجام موفقیت‌آمیز فرایند درمان است. این رویداد نشان می‌دهد که تمامی مراحل تولید، آماده‌سازی و پیوند سلول‌های بنیادی عصبی مطابق برنامه پیش رفته‌اند. پژوهشگران گزارش کرده‌اند که مراحل اولیه درمان بدون بروز مشکلات جدی انجام شده است. همچنین داده‌های حاصل از مطالعات پیش‌بالینی که زمینه‌ساز آغاز این کارآزمایی بودند، نشان داده‌اند سلول‌های بنیادی عصبی توانایی بقا در بافت مغز و تولید فاکتورهای حمایتی برای نورون‌های آسیب‌دیده را دارند. مدل‌های حیوانی مورد استفاده در مطالعات پیشین نیز حاکی از آن بودند که سلول‌های پیوندی می‌توانند برخی از عملکردهای عصبی را بهبود بخشند و روند تخریب سلول‌های عصبی را کاهش دهند. اگرچه اثبات چنین نتایجی در انسان به زمان بیشتری نیاز دارد، اما همین شواهد اولیه موجب شده‌اند متخصصان با خوش‌بینی محتاطانه به آینده این فناوری نگاه کنند.

دستاورد

اهمیت این مطالعه فراتر از یک کارآزمایی بالینی معمولی است. برای نخستین بار تلاش می‌شود از سلول‌های بنیادی عصبی به عنوان ابزاری برای بازسازی مستقیم بافت مغز در بیماران مبتلا به هانتینگتون استفاده شود. این رویکرد با درمان‌های رایج تفاوت اساسی دارد، زیرا هدف آن تنها کاهش علائم نیست، بلکه بازگرداندن بخشی از سلول‌های از دست‌رفته مغز است. در صورت موفقیت، این فناوری می‌تواند مفهوم درمان بیماری‌های تحلیل‌برنده عصبی را دگرگون کند. بیماری‌هایی مانند پارکینسون، اسکلروز جانبی آمیوتروفیک، برخی انواع زوال عقل و حتی آسیب‌های شدید مغزی نیز ممکن است در آینده از دستاوردهای حاصل از این پژوهش بهره‌مند شوند. از سوی دیگر، این مطالعه نشان‌دهنده بلوغ فناوری سلول‌های بنیادی عصبی است. سال‌ها پیش استفاده بالینی از این سلول‌ها بیشتر در حد یک ایده نظری بود، اما اکنون دانشمندان توانسته‌اند آن را به مرحله آزمون در بیماران واقعی برسانند. این تحول جایگاه پزشکی بازساختی را در درمان بیماری‌های پیچیده بیش از پیش تقویت می‌کند.

گام بعدی مطالعه

مهم‌ترین گام آینده، تکمیل ثبت‌نام بیماران و ادامه پایش طولانی‌مدت شرکت‌کنندگان خواهد بود. پژوهشگران باید مشخص کنند که سلول‌های پیوندی تا چه مدت در مغز باقی می‌مانند، آیا با شبکه‌های عصبی میزبان ارتباط برقرار می‌کنند و تا چه اندازه می‌توانند عملکرد عصبی را بهبود بخشند. در مراحل بعدی احتمالاً تعداد بیشتری از بیماران وارد مطالعه خواهند شد و دوزهای مختلف سلولی مورد ارزیابی قرار خواهند گرفت. همچنین پژوهشگران به دنبال ترکیب درمان سلولی با فناوری‌های نوین دیگر مانند ژن‌درمانی هستند تا بتوانند هم علت ژنتیکی بیماری و هم پیامدهای سلولی آن را به طور همزمان هدف قرار دهند. اگر نتایج ایمنی و اثربخشی اولیه رضایت‌بخش باشد، این پروژه وارد فازهای پیشرفته‌تر کارآزمایی بالینی خواهد شد. در آن صورت، جهان پزشکی برای نخستین بار به امکان واقعی بازسازی مغز بیماران مبتلا به هانتینگتون نزدیک خواهد شد. هرچند هنوز راهی طولانی تا دستیابی به یک درمان قطعی باقی مانده است، اما آغاز این کارآزمایی را می‌توان یکی از امیدبخش‌ترین رویدادهای سال ۲۰۲۶ در حوزه سلول‌های بنیادی دانست؛ رویدادی که نه تنها برای بیماران هانتینگتون، بلکه برای آینده درمان بیماری‌های تحلیل‌برنده عصبی در سراسر جهان اهمیت تاریخی دارد.

پایان مطالب/.