کارآزمایی فاز ۱ واکسن LASSARAB روی ۵۴ بزرگسال نشان داد که واکسن ایمن است و پس از دو نوبت، در ۱۰۰٪ گیرندگان، ایمنی محافظتی علیه ویروسهای لاسا و هاری ایجاد میکند.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی بنیان، تب لاسا یکی از بیماریهای ویروسی خطرناک در غرب آفریقا است که سالانه صدها هزار نفر را مبتلا میکند. این بیماری که توسط ویروس لاسا ایجاد میشود، میتواند به خونریزیهای شدید، نارسایی اندامها و حتی مرگ منجر شود. با وجود این تهدید جدی برای سلامت عمومی، تاکنون هیچ واکسن تأییدشدهای برای پیشگیری از تب لاسا در دسترس نبوده است.
اما اخیراً نتایج یک کارآزمایی بالینی فاز ۱ که در مجله معتبر Nature Medicine منتشر شده، نویدبخش تغییر این وضعیت است. محققان مرکز توسعه واکسن و سلامت جهانی دانشگاه مریلند، واکسن جدیدی به نام LASSARAB را در ۵۴ داوطلب بزرگسال سالم آزمایش کردهاند که نتایج آن بسیار امیدوارکننده بوده است.
بیماری تب لاسا؛ تهدیدی نادیدهگرفته شده
سازمان بهداشت جهانی، ویروس لاسا را یکی از تهدیدهای جدی سلامت عمومی در غرب آفریقا معرفی کرده و تب لاسا را در اولویت تحقیقاتی خود قرار داده است. بر اساس گزارش مرکز کنترل و پیشگیری از بیماریهای آفریقا، سالانه حدود ۳۰۰ هزار نفر به ویروس لاسا مبتلا میشوند که منجر به ۵ هزار مرگ میشود. با این حال، به دلیل محدودیتهای نظارتی، این آمارها احتمالاً کمتر از واقعیت هستند.
این بیماری مانند ابولا میتواند باعث بیماریهای شدید و همهگیریهای دورهای در کشورهای آفریقایی شود. یکی از نگرانکنندهترین جنبههای تب لاسا، خطر آن در دوران بارداری است؛ بهگونهای که بیش از ۸۰ درصد عفونتها در ماههای پایانی بارداری به مرگ مادر یا جنین منجر میشود.
طراحی واکسن LASSARAB
واکسن LASSARAB توسط تیم تحقیقاتی به سرپرستی دکتر ماتیاس شنل، مدیر مرکز واکسن و آمادگی در برابر همهگیری دانشگاه جفرسون، ساخته شده است. این واکسن از یک رویکرد نوآورانه استفاده میکند: ویروس هاری غیرفعال به عنوان ناقل برای ارائه آنتیژنهای ویروس لاسا به کار گرفته شده است.
ساختار این واکسن به این صورت است که ویروس هاری ضعیفشده، پس از غیرفعالسازی، به گونهای مهندسی شده که پروتئینهای سطحی خود و همچنین پروتئین سطحی ویروس لاسا به نام گلیکوپروتئین کمپلکس (GPC) را بر سطح خود بیان کند. این ویژگی به سیستم ایمنی بدن امکان میدهد که همزمان با دو ویروس آشنا شده و پاسخ ایمنی مناسبی تولید کند.
نکته مهم دیگر، استفاده از ماده ادجوانت (ماده تقویتکننده پاسخ ایمنی) به نام 3D-6-acyl PHAD-SE است. این ماده که یک آگونیست گیرنده TLR-4 محسوب میشود، پاسخ ایمنی را به طور قابل توجهی تقویت میکند.
یکی از مزیتهای کلیدی این واکسن، قابلیت لیوفیلیزه شدن (خشک کردن انجمادی) است که امکان نگهداری و توزیع آن را در مناطقی با زنجیره سرد محدود فراهم میکند. این ویژگی برای کشورهای آفریقایی که زیرساختهای سرمایشی ضعیفی دارند، بسیار حیاتی است.
طراحی کارآزمایی بالینی
این کارآزمایی که با شماره ثبت NCT06546709 در ClinicalTrials.gov به ثبت رسیده، یک مطالعه تصادفی، دوسوکور و با افزایش دوز بوده است. ۵۴ شرکتکننده بزرگسال سالم در محدوده سنی ۱۸ تا ۵۰ سال از منطقه بالتیمور در این مطالعه شرکت کردند. آنها به طور تصادفی در گروههای مختلف قرار گرفتند و دو دوز واکسن با فاصله ۲۸ روز دریافت کردند.
شرکتکنندگان در چهار گروه تقسیم شدند:
- گروه اول: دوز ۷۰۰ واحد نسبی واکسن LASSARAB
- گروه دوم: دوز ۱۴۰۰ واحد نسبی
- گروه سوم: دوز ۲۸۰۰ واحد نسبی
- گروه کنترل: واکسن مجاز هاری
همه گروهها واکسن را به صورت تزریق عضلانی دریافت کردند. پاسخهای ایمنی تا ۶۱ روز پس از واکسیناسیون برای تحلیل موقت مطالعه شد، اما پیگیری طولانیمدت تا ۳۹۴ روز ادامه خواهد داشت.
نتایج ایمنی
نتایج این کارآزمایی نشان داد که واکسن LASSARAB در تمام دوزهای آزمایششده، مشخصات ایمنی قابل قبولی دارد. عوارض جانبی عمدتاً خفیف و کوتاهمدت بودند و بدون نیاز به درمان خاصی برطرف شدند.
بر اساس گزارش منتشرشده در Nature Medicine، عوارض جانبی موضعی درخواستی پس از دوز اول در ۸۶٫۷ تا ۱۰۰ درصد از دریافتکنندگان LASSARAB و ۸۰ درصد از گروه کنترل رخ داد. عوارض سیستمیک نیز در ۳۳٫۳ تا ۷۱٫۴ درصد از گروههای دریافتکننده واکسن و ۶۰ درصد از گروه کنترل مشاهده شد.
پس از دوز دوم، عوارض موضعی در ۶۶٫۷ تا ۸۶٫۷ درصد از گروههای LASSARAB و ۵۵٫۶ درصد از گروه کنترل رخ داد. عوارض سیستمیک نیز در ۵۳٫۳ تا ۷۱٫۴ درصد از دریافتکنندگان واکسن و ۵۵٫۶ درصد از گروه کنترل مشاهده شد.
مهمتر اینکه هیچ عارضه جانبی جدی، بیماری با واسطه ایمنی، یا کاهش شنوایی حسی-عصبی در هیچ یک از شرکتکنندگان گزارش نشد. این نکته بسیار حائز اهمیت است، زیرا کاهش شنوایی یکی از عوارض شایع تب لاسا است که تا یکسوم مبتلایان را درگیر میکند.
نتایج ایمنیزایی؛ نقطه عطف مطالعه
نتایج ایمنیزایی این کارآزمایی بسیار چشمگیر بود. پس از دریافت دو دوز واکسن، ۱۰۰ درصد از دریافتکنندگان LASSARAB (۴۴ نفر از ۴۴ نفر) آنتیبادیهای اختصاصی علیه ویروس لاسا تولید کردند، در حالی که در گروه کنترل این میزان صفر بود.
از سوی دیگر، پاسخ ایمنی علیه ویروس هاری نیز در تمام گروهها (از جمله گروه کنترل که واکسن مجاز هاری دریافت کردند) به ۱۰۰ درصد رسید. به عبارت دیگر، افرادی که واکسن LASSARAB دریافت کردند، نه تنها در برابر ویروس لاسا ایمن شدند، بلکه سطح ایمنی محافظتی علیه هاری را نیز کسب کردند که با استانداردهای سازمان بهداشت جهانی مطابقت داشت.
دکتر جاستین اورتیز، استاد پزشکی در دانشگاه مریلند و محقق اصلی این مطالعه، در این باره گفت: «این واکسن برای محافظت در برابر دو ویروس با اهمیت جهانی طراحی شده است. با ترکیب اهداف در یک محصول واحد، میتواند نیاز به تلاشهای جداگانه واکسیناسیون را کاهش دهد و تحویل آن را در مناطقی که دسترسی محدود است، تسهیل کند».
اهمیت بالینی و پیامدهای آن
دکتر استفان کاپه، مدیر مرکز توسعه واکسن و سلامت جهانی دانشگاه مریلند، تأکید کرد که LASSARAB نه تنها بیماریهای مهم را هدف قرار میدهد، بلکه از بستری استفاده میکند که میتواند توزیع واکسن را در مناطقی که بیشتر تحت تأثیر این بیماریها قرار دارند، ممکن سازد.
دکتر مارک گلدوین، رئیس دانشکده پزشکی دانشگاه مریلند، هشدار داد که تغییرات اقلیمی باعث گسترش تب لاسا فراتر از نیجریه و غرب آفریقا شده و حدود ۷۰۰ میلیون نفر را در سراسر جهان در معرض خطر قرار داده است. او پیشبینی کرد که تا سال ۲۰۷۰، تعداد کشورهای آفریقایی که شرایط اکولوژیکی مناسب برای انتشار ویروس لاسا را پیدا خواهند کرد، به طور چشمگیری افزایش خواهد یافت.
چشمانداز آینده
این مطالعه در حال حاضر ادامه دارد و محققان ایمنی و پاسخهای ایمنی را تا ۳۹۴ روز پس از واکسیناسیون پیگیری خواهند کرد. اگر نتایج نشاندهنده تداوم پاسخهای ایمنی بالا باشد، تیم تحقیقاتی به کارآزماییهای بالینی پیشرفتهتر خواهد رفت.
جالب است بدانید که این کارآزمایی حتی پیش از اعلام نتایج، توسط مجله Nature Medicine در ویژگی سال ۲۰۲۵ خود با عنوان «یازده کارآزمایی بالینی که پزشکی را در سال ۲۰۲۶ شکل خواهند داد» به عنوان یکی از مطالعاتی که بر اساس پتانسیل آنها در پاسخ به نیازهای برآوردهنشده سلامت، باید مورد توجه قرار گیرند، معرفی شده بود.
دکتر ماتیاس شنل، نویسنده ارشد این مطالعه، ابراز امیدواری کرد: «این نتایج اولین شواهد بالینی را ارائه میدهند که یک بستر ناقل هاری میتواند به طور ایمن ایمنی در برابر ویروس لاسا را در انسان ایجاد کند. توانایی ترکیب محافظت در برابر تب لاسا و هاری در یک واکسن واحد میتواند تأثیر قابل توجهی بر سلامت عمومی در مناطقی که هر دو بیماری بومی هستند، داشته باشد».
جمعبندی
واکسن LASSARAB با نتایج چشمگیر خود در کارآزمایی فاز ۱، نویدبخش تحولی بزرگ در پیشگیری از دو بیماری خطرناک و شایع در آفریقا است. این واکسن که با فناوری نوآورانه ناقل ویروس هاری و با استفاده از ادجوانت قدرتمند ساخته شده، توانسته است در ۱۰۰ درصد دریافتکنندگان خود پاسخ ایمنی مؤثر ایجاد کند و در عین حال مشخصات ایمنی بسیار خوبی را نشان دهد.
با توجه به گسترش روزافزون تب لاسا به مناطق جدید به دلیل تغییرات اقلیمی و همچنین بار سنگین بیماری هاری در مناطق بومی، واکسنی که بتواند با یک تزریق از هر دو بیماری پیشگیری کند، میتواند گامی بزرگ در جهت بهبود سلامت عمومی و کاهش مرگومیر در کشورهای در حال توسعه باشد.