به گزارش پایگاه اطلاع رسانی بنیان، دیابت نوع یک، مهمان ناخوانده‌ای است که اغلب در کودکی یا جوانی سر می‌رسد و یک عمر وابستگی به انسولین را به همراه می‌آورد. این بیماری که سیستم ایمنی بدن را به اشتباه می‌اندازد تا سلول‌های سازنده انسولین را نابود کند، تا همین چند سال پیش، درمانی فراتر از تزریق روزانه انسولین نداشت. اما اکنون، افق جدیدی در حال طلوع است؛ افقی که در آن از سلول‌های خود بیمار برای خاموش کردن آتش خودایمنی استفاده می‌شود. فناوری جدیدی به نام GNTI-122 نویدبخش تحولی اساسی در رویارویی با این بیماری است و نتایج اولیه آن در بزرگسالانی که به تازگی به دیابت نوع یک مبتلا شده‌اند، امیدوارکننده به نظر می‌رسد.

ماجرای دیابت نوع یک: وقتی سیستم ایمنی به خطا می‌رود

برای درک اهمیت این درمان جدید، ابتدا باید بدانیم در بدن یک فرد مبتلا به دیابت نوع یک چه می‌گذرد. در شرایط عادی، سلول‌های بتا در جزایر پانکراس، انسولین تولید می‌کنند تا قند خون را تنظیم کنند. اما در این بیماری، گروهی از سلول‌های ایمنی به نام سلول‌های T مهاجم، این سلول‌های بتا را به عنوان تهدید شناسایی کرده و به آنها حمله می‌کنند. این اشتباه مرگبار، منجر به تخریب تدریجی جزایر پانکراس و در نهایت، قطع کامل تولید انسولین می‌شود. تشخیص این بیماری معمولاً زمانی رخ می‌دهد که بیش از ۸۰ تا ۹۰ درصد از سلول‌های بتا از بین رفته‌اند و فرد ناچار به استفاده مادام‌العمر از انسولین تزریقی می‌شود. اما نکته کلیدی اینجاست که در ماه‌های اولیه پس از تشخیص، هنوز مقدار قابل‌توجهی از سلول‌های بتا باقی مانده است. این پنجره طلایی، بهترین فرصت برای مداخله‌ای است که بتواند روند تخریب را متوقف کند.

نقطه عطف: ورود سلول‌های Treg مهندسی‌شده به صحنه

برای سال‌ها، دانشمندان به دنبال راهی برای آرام کردن سلول‌های ایمنی مهاجم بدون تضعیف کل سیستم دفاعی بدن بودند. پاسخ این معما در نوع خاصی از سلول‌های ایمنی به نام سلول‌های T تنظیمی یا Treg نهفته است. این سلول‌ها نقش پلیس‌های آرام‌کننده را در دستگاه ایمنی ایفا می‌کنند و وظیفه دارند جلوی حملات افراطی به بافت‌های خودی را بگیرند. اما در افراد مبتلا به دیابت نوع یک، یا تعداد این سلول‌ها کافی نیست یا عملکرد آنها به اندازه کافی قوی نیست که بتواند جلوی یورش سلول‌های مهاجم را بگیرد. درمان جدید GNTI-122 دقیقاً برای رفع همین نقیصه طراحی شده است. این درمان، یک نوع درمان سلولی خودی یا اتولوگ است، به این معنی که از سلول‌های خود بیمار گرفته می‌شود، در آزمایشگاه تقویت و مهندسی می‌گردد و سپس به خود او بازگردانده می‌شود. این رویکرد، خطر پس‌زدن پیوند را به حداقل می‌رساند، زیرا سلول‌ها با سیستم ایمنی خود بیمار سازگار هستند.

سه ویژگی برجسته که GNTI-122 را از سایر درمان‌ها متمایز می‌کند

آنچه که این درمان را به یک پیشرفت بزرگ تبدیل کرده، سه ویژگی منحصربه‌فرد در طراحی آن است که در هیچ روش درمانی قبلی به این شکل جمع نشده بود. این سه ویژگی، سلول‌های تزریق‌شده را به نیرویی قدرتمند و هوشمند برای مهار بیماری تبدیل می‌کند.

تثبیت فرمانده سلول: پروتئین FOXP۳

در درون هر سلول Treg، یک پروتئین کلیدی به نام FOXP3 وجود دارد که نقش فرماندهی را بر عهده دارد و به سلول دستور می‌دهد که عملکرد تنظیمی خود را حفظ کند. اما مشکل اینجاست که در محیط آزمایشگاه و پس از تزریق به بدن، بیان این پروتئین ممکن است کاهش یابد و سلول کارایی خود را از دست بدهد. دانشمندان با استفاده از مهندسی ژنتیک، موفق شده‌اند نسخه‌ای از این پروتئین را در سلول‌های GNTI-122 تثبیت کنند تا سلول‌ها حتی در محیط التهابی بدن، هویت تنظیمی خود را برای همیشه حفظ کنند. این تثبیت باعث می‌شود سلول‌های تزریق‌شده در بلندمدت نیز عملکرد خود را به عنوان پلیس‌های آرام‌کننده از دست ندهند.

پشتیبانی هوشمند با سیگنال شبه‌اینترلوکین‌۲

سلول‌های Treg برای زنده ماندن و تکثیر، به یک ماده شیمیایی به نام اینترلوکین‑۲ نیاز دارند. اما این ماده، همزمان سلول‌های مهاجم را نیز تقویت می‌کند و اگر به صورت عمومی به بدن تزریق شود، می‌تواند وضعیت را بدتر کند. برای حل این معما، در طراحی GNTI-122 از یک مهندسی نبوغ‌آمیز استفاده شده است: سلول‌ها به گونه‌ای دستکاری شده‌اند که خودشان بتوانند سیگنال‌های شبه‌اینترلوکین‑۲ را به صورت اختصاصی و فقط برای خودشان تولید کنند. این ویژگی، یک سیستم پشتیبانی داخلی و هوشمند به سلول‌ها می‌دهد که تنها به نفع آنهاست و باعث می‌شود سلول‌های Treg مهندسی‌شده در محیط بدن به خوبی زنده بمانند، تکثیر پیدا کنند و عملکرد خود را ادامه دهند، بدون آنکه سلول‌های مهاجم را نیز تحریک کنند.

گیرنده اختصاصی جزایر پانکراس: هدف‌گذاری دقیق

شاید مهم‌ترین و شگفت‌انگیزترین ویژگی GNTI-122، این است که سلول‌های Treg مهندسی‌شده، به یک گیرنده سلول T اختصاصی برای آنتی‌ژن‌های جزایر پانکراس مجهز شده‌اند. به عبارت ساده‌تر، به این سلول‌های آرام‌کننده یک سیستم ناوبری پیشرفته داده شده است که آنها را دقیقاً به همان محلی هدایت می‌کند که حمله ایمنی در جریان است. هنگامی که این سلول‌ها به پانکراس می‌رسند، متوجه می‌شوند که سلول‌های مهاجم در حال تخریب جزایر هستند و بلافاصله شروع به خاموش کردن آنها می‌کنند. این هدف‌گذاری دقیق، باعث افزایش کارایی درمان و کاهش عوارض جانبی احتمالی می‌شود، زیرا سلول‌ها فقط در محل مورد نیاز فعالیت می‌کنند و کل سیستم ایمنی را سرکوب نمی‌کنند. این سه ویژگی کنار هم، یک سلول درمانی را خلق کرده‌اند که هوشمند، پایدار و فوق‌العاده دقیق است و می‌تواند بدون ایجاد اختلال در سایر عملکردهای ایمنی، آتش بیماری را در بافت هدف خاموش کند.

کارآزمایی POLARIS: اولین گام در مسیر درمان قطعی

پس از موفقیت‌آمیز بودن آزمایش‌های آزمایشگاهی و حیوانی، نوبت به ارزیابی این درمان در انسان رسیده است. کارآزمایی بالینی POLARIS که به طور خاص برای بررسی اثرات GNTI-122 در بزرگسالان با تشخیص اخیر دیابت نوع یک طراحی شده، در سال ۲۰۲۴ آغاز شده است. این مطالعه که با شناسه NCT۰۶۳۹۳۸۵۲ در پایگاه ثبت کارآزمایی‌های بالینی به ثبت رسیده، یک مطالعه فاز ۱/۲ است که به بررسی ایمنی، تحمل‌پذیری و اثربخشی اولیه این روش می‌پردازد. داوطلبان این مطالعه، افرادی هستند که بین ۱۸ تا ۴۵ سال سن داشته و در شش ماه گذشته به دیابت نوع یک مبتلا شده‌اند. انتخاب این بازه زمانی، به دلیل وجود سلول‌های بتای باقی‌مانده است که هنوز می‌توانند تولید انسولین داشته باشند. هدف اصلی این مطالعه، توقف کامل پیشرفت بیماری و حفظ سلول‌های باقی‌مانده است تا بیمار نیازی به انسولین بیرونی نداشته باشد یا میزان مصرف آن به شدت کاهش یابد.

محققین ارشد این کارآزمایی، از جمله دکتر جیسون گالیا از بیمارستان عمومی ماساچوست و دکتر تیموتی کیفر از دانشگاه بریتیش کلمبیا، تحت نظارت شرکت Sonoma Biotherapeutics، در حال جمع‌آوری داده‌های اولیه از شرکت‌کنندگان هستند. هرچند نتایج نهایی این مطالعه تا سال ۲۰۲۷ کامل نخواهد شد، اما چکیده اولیه‌ای که در تابستان ۲۰۲۴ در کنفرانس سالانه انجمن دیابت آمریکا ارائه شد، نشان می‌دهد که این رویکرد تاکنون ایمنی قابل قبولی داشته و شواهد اولیه از فعالیت بیولوژیکی سلول‌ها در بدن بیماران حکایت دارد.

این درمان برای بیماران چه معنایی دارد؟

برای میلیون‌ها نفری که با دیابت نوع یک زندگی می‌کنند، GNTI-122 می‌تواند مفهومی بسیار فراتر از یک درمان جدید باشد. این روش برای اولین بار، امید به توقف پیشرفت بیماری را نه در مراحل پیشرفته، بلکه در همان سال اول تشخیص، فراهم می‌کند. به عبارت دیگر، به جای اینکه بیمار سال‌ها با کاهش تدریجی سلول‌های بتا و افزایش نیاز به انسولین دست و پنجه نرم کند، می‌تواند با یک دوره درمانی، روند تخریب را متوقف سازد. اگر این روش در مراحل بعدی نیز موفق باشد، ممکن است روزی دیابت نوع یک از یک بیماری پیشرونده به یک بیماری قابل کنترل در همان ابتدا تبدیل شود. برای والدینی که کودکشان به تازگی به این بیماری مبتلا شده، این خبر می‌تواند نویدبخش زندگی بدون دغدغه تزریق‌های روزانه و عوارض طولانی‌مدت باشد. هرچند هنوز راه زیادی تا تبدیل این روش به درمانی فراگیر وجود دارد، اما جهش بزرگی از مدیریت بیماری به سمت ریشه‌کنی آن برداشته شده است.

تفاوت GNTI-122 با سایر روش‌های درمانی

برای روشن شدن ابعاد این تحول، بهتر است نگاهی به سایر رویکردهای درمانی بیندازیم. درمان‌های رایج فعلی مانند تزریق انسولین یا پمپ‌های انسولین، فقط کمبود این هورمون را جبران می‌کنند، اما کاری با ریشه خودایمنی بیماری ندارند. روش‌های دیگری مانند داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی نیز اگرچه می‌توانند جلوی تخریب سلول‌های بتا را بگیرند، اما به دلیل اثرات گسترده و غیراختصاصی، فرد را در برابر عفونت‌ها و سرطان‌ها آسیب‌پذیر می‌کنند. در مقابل، GNTI-122 با هدف‌گذاری اختصاصی و استفاده از سلول‌های خود بیمار، فقط در محل التهاب فعالیت می‌کند و سیستم ایمنی را در سایر نقاط بدن سالم نگه می‌دارد. همچنین برخلاف پیوند سلول‌های جزایر پانکراس که نیاز به مصرف داروهای سرکوب‌کننده ایمنی برای همیشه دارد، در این روش به دلیل استفاده از سلول‌های خود بیمار، نیازی به سرکوب سیستم ایمنی نیست. این تفاوت‌ها، GNTI-122 را به گزینه‌ای منحصربه‌فرد در میان انبوه روش‌های در حال تحقیق تبدیل کرده است.

چالش‌ها و چشم‌انداز پیش رو

با تمام این امیدواری‌ها، مسیر پیش رو خالی از چالش نیست. یکی از مهم‌ترین سوالاتی که هنوز پاسخ قطعی ندارد، ماندگاری طولانی‌مدت این سلول‌ها در بدن است. آیا سلول‌های تزریق‌شده برای ماه‌ها، سال‌ها یا مادام‌العمر به عملکرد خود ادامه می‌دهند؟ آیا بدن در طول زمان، پادتن علیه این سلول‌های مهندسی‌شده تولید نمی‌کند؟ همچنین هزینه‌های بالای تولید سلول‌های شخصی‌سازی‌شده برای هر بیمار، یکی از موانع جدی برای تبدیل این روش به درمانی همگانی است. با این حال، شرکت‌های سازنده در حال کار بر روی روش‌های تولید صنعتی‌تر و مقرون‌به‌صرفه‌تر هستند تا بتوانند در آینده، این درمان را در مقیاس وسیع‌تری به بیماران ارائه دهند. به موازات آن، تحقیقات در حال بررسی این موضوع هستند که آیا این روش در کودکان و نوجوانان که شایع‌ترین گروه سنی مبتلا به دیابت نوع یک هستند، نیز مؤثر و ایمن خواهد بود یا خیر.

گامی استوار به سوی آینده‌ای بدون انسولین

پروژه GNTI-122 و کارآزمایی POLARIS، تنها یکی از چندین تلاش جهانی برای مهار دیابت نوع یک از ریشه است، اما بی‌شک یکی از پیشرفته‌ترین و امیدوارکننده‌ترین آنها به شمار می‌رود. تثبیت FOXP۳، پشتیبانی هوشمند شبه‌اینترلوکین‑۲ و گیرنده اختصاصی جزایر، سه رکنی هستند که این روش را از یک ایده نظری به یک محصول درمانی آماده برای آزمایش روی انسان تبدیل کرده‌اند. اگر این رویکرد موفقیت‌آمیز باشد، می‌تواند الگویی برای درمان سایر بیماری‌های خودایمنی مانند ام‌اس، آرتریت روماتوئید و بیماری التهابی روده نیز باشد. پزشکان و بیماران در سراسر جهان، چشم انتظار انتشار نتایج نهایی این کارآزمایی هستند. هرچند که نباید انتظار معجزه یک‌شبه داشت، اما برای نخستین بار در تاریخ درمان دیابت نوع یک، پنجره‌ای به سوی آینده‌ای گشوده شده که در آن، این بیماری دیگر یک حکم ابدی برای تزریق روزانه انسولین نیست، بلکه چالشی قابل حل در همان سال اول تشخیص است. حال باید منتظر ماند و دید که آیا این سلول‌های مهندسی‌شده، وعده خود را برای متوقف کردن پیشرفت بیماری به حقیقت خواهند پیوست یا خیر. اما آنچه مسلم است، جهشی عظیم در درک و درمان این بیماری رخ داده و مسیر علم پزشکی برای همیشه تغییر کرده است.