به گزارش پایگاه اطلاع رسانی بنیان، سال‌هاست که دانشمندان تلاش می‌کنند توضیح دهند چرا برخی جهش‌های ژنتیکی که خطر ابتلا به بیماری‌های خودایمنی را افزایش می‌دهند، همچنان در جمعیت انسانی باقی مانده‌اند و حتی در بسیاری از افراد با فراوانی قابل توجه دیده می‌شوند. اکنون مجموعه‌ای از پژوهش‌های تازه نشان می‌دهد که شاید این تغییرات ژنتیکی صرفاً مضر نباشند و در شرایط خاص بتوانند به مزیتی دفاعی برای بدن تبدیل شوند. در تازه‌ترین مطالعه منتشرشده، پژوهشگران نشان دادند که یکی از شناخته‌شده‌ترین جهش‌های مرتبط با بیماری‌های خودایمنی در ژن  PTPN22می‌تواند پاسخ ایمنی ذاتی بدن را در برابر عفونت حاد ناشی از ویروس کرونا تقویت کرده و احتمال آسیب شدید ناشی از عفونت را کاهش دهد. این یافته نگاه رایج به ژن‌های مرتبط با خودایمنی را تا حد زیادی تغییر داده و نشان می‌دهد برخی از این تغییرات ژنتیکی احتمالاً در طول تکامل انسانی به دلیل مزایای ضدویروسی خود حفظ شده‌اند.

 اهمیت ژنPTPN22

ژن PTPN22ی کی از مهم‌ترین ژن‌هایی است که طی دو دهه گذشته در مطالعات مرتبط با بیماری‌های خودایمنی مورد توجه قرار گرفته است. جهش خاصی در این ژن که با نام R620W شناخته می‌شود، در افزایش خطر بیماری‌هایی مانند آرتریت روماتوئید، دیابت نوع یک و لوپوس نقش دارد. این ژن در تنظیم فعالیت سلول‌های ایمنی دخالت می‌کند و عملکرد آن می‌تواند شدت واکنش‌های دفاعی بدن را تغییر دهد. مسئله‌ای که مدت‌ها ذهن پژوهشگران را درگیر کرده بود این بود که چرا جهشی با چنین اثرات زیان‌باری هنوز در میان انسان‌ها باقی مانده است. یافته‌های جدید نشان می‌دهد این جهش ممکن است در زمان مقابله با برخی ویروس‌ها، به‌ویژه کروناویروس‌ها، برای بدن مزیت ایجاد کند و همین مزیت در گذشته باعث حفظ آن در جمعیت انسانی شده باشد. در این پژوهش، دانشمندان با استفاده از مدل‌های حیوانی و بررسی عملکرد سلول‌های ایمنی دریافتند نسخه جهش‌یافته PTPN22 موجب تقویت پاسخ ایمنی ذاتی در مراحل اولیه عفونت می‌شود. ایمنی ذاتی نخستین سد دفاعی بدن در برابر عوامل بیماری‌زا محسوب می‌شود و سرعت واکنش آن نقش تعیین‌کننده‌ای در کنترل ویروس دارد. نتایج نشان داد حیواناتی که حامل این جهش بودند، بار ویروسی کمتری در ریه‌ها داشتند و التهاب مخرب ناشی از عفونت نیز در آن‌ها محدودتر بود. در واقع بدن این موجودات توانسته بود پیش از گسترش گسترده ویروس، آن را مهار کند.

وقتی التهاب بیش از حد به یک مزیت تبدیل می‌شود

در بیماری‌های خودایمنی، سیستم ایمنی به اشتباه به بافت‌های بدن حمله می‌کند. همین فعالیت بیش‌ازحد ایمنی معمولاً عامل اصلی آسیب است. اما در شرایط عفونت ویروسی، فعال‌تر بودن سیستم ایمنی گاهی می‌تواند سودمند باشد. پژوهشگران در این مطالعه مشاهده کردند که جهش PTPN22 تولید مولکول‌های ضدویروسی به‌ویژه اینترفرون‌ها را افزایش می‌دهد. این مولکول‌ها از مهم‌ترین ابزارهای بدن برای جلوگیری از تکثیر ویروس‌ها هستند و نقش کلیدی در مهار کروناویروس‌ها دارند.

کرونا چگونه مسیر این کشف را هموار کرد

همه‌گیری کووید-۱۹ فرصت بی‌سابقه‌ای برای بررسی تفاوت‌های ژنتیکی انسان‌ها در برابر عفونت ایجاد کرد. از ابتدای پاندمی مشخص بود که واکنش افراد به ویروس کاملاً یکسان نیست. برخی افراد بدون علامت باقی می‌ماندند، در حالی که برخی دیگر دچار نارسایی شدید ریوی می‌شدند. همین تفاوت‌ها پژوهشگران را به سمت مطالعه ژنتیک سیستم ایمنی سوق داد.

در مطالعه جدید، مشخص شد حاملان جهش خاص PTPN22 در مراحل اولیه عفونت پاسخ ضدویروسی سریع‌تری نشان می‌دهند. این پاسخ سریع باعث می‌شود ویروس فرصت کمتری برای تکثیر گسترده پیدا کند و در نتیجه احتمال التهاب شدید ریوی کاهش یابد. نکته جالب این بود که افزایش فعالیت ایمنی در این افراد، برخلاف انتظار، به التهاب مرگبار و طوفان سیتوکینی منجر نشد. بلکه بدن موفق شد تعادل نسبتاً مؤثری میان کنترل ویروس و محدود کردن آسیب بافتی برقرار کند.

بازنگری به بیماری‌های خودایمنی

تا چند سال قبل بیشتر مطالعات، بیماری‌های خودایمنی را صرفاً نتیجه اختلال در عملکرد سیستم ایمنی می‌دانستند. اما اکنون تصویر پیچیده‌تری شکل گرفته است. به نظر می‌رسد برخی ویژگی‌های ایمنی که امروز زمینه‌ساز بیماری محسوب می‌شوند، در گذشته برای بقا ضروری بوده‌اند. انسان در طول تاریخ بارها با اپیدمی‌های مرگبار ویروسی مواجه شده و احتمالاً افرادی که سیستم ایمنی تهاجمی‌تری داشتند، شانس بیشتری برای زنده ماندن پیدا می‌کردند. پژوهشگران معتقدند ژن‌هایی مانند PTPN22 نمونه‌ای از یک سازوکار تکاملی هستند که در آن بدن میان دو خطر متفاوت تعادل برقرار می‌کند. از یک سو خطر عفونت‌های مرگبار و از سوی دیگر خطر التهاب مزمن و خودایمنی. در دوره‌هایی که بیماری‌های عفونی عامل اصلی مرگ‌ومیر بوده‌اند، مزیت مقابله سریع با ویروس احتمالاً اهمیت بیشتری نسبت به عوارض دیرهنگام خودایمنی داشته است. همین مسئله می‌تواند توضیح دهد چرا چنین جهش‌هایی هنوز در انسان باقی مانده‌اند. نتایج این مطالعات فقط جنبه نظری ندارند و می‌توانند مسیر طراحی درمان‌های جدید را نیز تغییر دهند. پژوهشگران اکنون به دنبال آن هستند که چگونه می‌توان بخش مفید این پاسخ ایمنی را تقویت کرد، بدون آنکه خطر بیماری خودایمنی افزایش یابد. اگر دانشمندان بتوانند مکانیسم دقیق اثر جهش PTPN22 را شناسایی کنند، شاید بتوان داروهایی طراحی کرد که در روزهای ابتدایی عفونت‌های ویروسی پاسخ ضدویروسی بدن را فعال‌تر کنند. برخی پژوهشگران معتقدند چنین رویکردی می‌تواند در مقابله با ویروس‌های نوظهور نیز اهمیت زیادی داشته باشد. تجربه همه‌گیری کرونا نشان داد سرعت فعال شدن سیستم ایمنی در ساعات و روزهای ابتدایی عفونت تا چه اندازه تعیین‌کننده است. به همین دلیل اکنون بسیاری از مطالعات ایمنی‌شناسی به جای تمرکز صرف بر آنتی‌بادی‌ها، به سمت بررسی دقیق ایمنی ذاتی حرکت کرده‌اند. هم‌زمان پژوهش‌های دیگری نیز روی ژن‌های مرتبط با التهاب در حال انجام است. در یکی از این مطالعات، دانشمندان دریافتند برخی مسیرهای مولکولی فعال در بیماران مبتلا به لوپوس می‌توانند تکثیر ویروس آنفلوانزا را مهار کنند. تحقیق دیگری درباره ژن  TYK2 نیز نشان داد بعضی تغییرات ژنتیکی که با اختلالات ایمنی ارتباط دارند، احتمال بستری شدید ناشی از کووید-۱۹ را کاهش می‌دهند. چنین نتایجی نشان می‌دهد تعامل میان ویروس‌ها و سیستم ایمنی بسیار پیچیده‌تر از مدل‌های کلاسیک ایمنی‌شناسی است. یکی از مهم‌ترین پیامدهای این یافته‌ها، حرکت به سمت پزشکی شخصی‌سازی‌شده است. اگر مشخص شود برخی جهش‌های ژنتیکی می‌توانند شدت عفونت‌های ویروسی را تغییر دهند، پزشکان در آینده قادر خواهند بود بر اساس پروفایل ژنتیکی هر فرد، خطر بیماری شدید را پیش‌بینی کنند. این موضوع نه‌تنها در درمان کرونا، بلکه در مدیریت اپیدمی‌های آینده نیز اهمیت خواهد داشت. از سوی دیگر، این مطالعات می‌توانند نگاه عمومی به بیماری‌های خودایمنی را نیز تغییر دهند. وجود یک ژن مرتبط با خودایمنی لزوماً به معنای ضعف سیستم ایمنی نیست. گاهی این ژن‌ها نشانه فعال‌تر بودن برخی مسیرهای دفاعی بدن هستند. مسئله اصلی آن است که این فعالیت اضافی در چه شرایطی مفید و در چه زمانی آسیب‌زا می‌شود. دانشمندان تأکید می‌کنند هنوز پرسش‌های زیادی بی‌پاسخ مانده است. مشخص نیست این اثر محافظتی دقیقاً در برابر کدام ویروس‌ها رخ می‌دهد و آیا در همه جمعیت‌ها یکسان است یا نه. همچنین هنوز معلوم نیست چرا برخی افراد حامل این جهش دچار بیماری خودایمنی شدید می‌شوند، در حالی که برخی دیگر هرگز علائم قابل توجهی نشان نمی‌دهند.

پایان مطلب./