به گزارش پایگاه اطلاع رسانی بنیان، ژن‌درمانی طی سال‌های اخیر به عنوان یکی از مهم‌ترین دستاوردهای پزشکی نوین شناخته شده و امیدهای فراوانی برای درمان بیماری‌های ژنتیکی نادر ایجاد کرده است. یکی از این بیماری‌ها سندرم هانتر یا موکوپلی‌ساکاریدوز نوع دوم است که به دلیل نقص ژنتیکی در تولید یک آنزیم حیاتی، موجب آسیب پیشرونده به مغز، قلب، استخوان‌ها و سایر اندام‌های بدن می‌شود. شرکت REGENXBIO در سال‌های اخیر ژن‌درمانی RGX-121 را به عنوان یک درمان تک‌مرحله‌ای برای این بیماری توسعه داده است. با این حال در اواخر اوت ۲۰۲۶ سازمان غذا و داروی آمریکا اعلام کرد به دنبال مشاهده ناهنجاری‌هایی در تصویربرداری ستون فقرات چند بیمار تحت درمان، این برنامه تحت «تعلیق بالینی» قرار می‌گیرد. اگرچه بیماران هیچ علامت بالینی نداشته‌اند و بسیاری از متخصصان احتمال خوش‌خیم بودن این یافته‌ها را مطرح کرده‌اند، اما این رویداد به یکی از مهم‌ترین اخبار حوزه ژن‌درمانی در سال ۲۰۲۶ تبدیل شده است. این تصمیم علاوه بر تأثیر مستقیم بر آینده درمان بیماران مبتلا به سندرم هانتر، می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای برای سایر برنامه‌های ژن‌درمانی مبتنی بر ناقل‌های ویروسی نیز داشته باشد.

کارآزمایی ژن‌درمانی RGX-121

جامعه پزشکی و پژوهشگران حوزه بیماری‌های نادر در روزهای اخیر با خبری غیرمنتظره مواجه شدند. سازمان غذا و داروی آمریکا اعلام کرد کارآزمایی ژن‌درمانی RGX-121 برای درمان سندرم هانتر تا اطلاع ثانوی متوقف می‌شود. این تصمیم پس از آن اتخاذ شد که در بررسی‌های تصویربرداری تعدادی از بیماران شرکت‌کننده در مطالعه، توده‌های کوچک یا ضایعات کیست‌مانند در ناحیه ستون فقرات مشاهده شد. اگرچه این یافته‌ها در پنج بیمار گزارش شده‌اند، نکته قابل توجه آن است که هیچ‌یک از بیماران علائم عصبی جدید یا مشکلات بالینی مرتبط با این ضایعات را نشان نداده‌اند. بررسی‌های اولیه نیز حاکی از آن است که این تغییرات ممکن است خوش‌خیم باشند. با این وجود سازمان غذا و داروی آمریکا با هدف بررسی دقیق‌تر وضعیت ایمنی درمان، تصمیم به توقف موقت ادامه مطالعه گرفته است. این اقدام در شرایطی انجام می‌شود که RGX-121 پیش از این یکی از امیدبخش‌ترین گزینه‌های درمانی برای بیماران مبتلا به سندرم هانتر محسوب می‌شد و بسیاری از خانواده‌ها و انجمن‌های حمایت از بیماران منتظر تأیید نهایی آن بودند.

بیماری سندرم هانتر

سندرم هانتر یکی از بیماری‌های نادر ذخیره‌ای لیزوزومی است که در اثر جهش در ژن IDS ایجاد می‌شود. این ژن مسئول تولید آنزیم ایدورونات-۲-سولفاتاز است؛ آنزیمی که برای تجزیه برخی مولکول‌های پیچیده قندی در بدن ضروری است. در غیاب این آنزیم، مواد زائد به تدریج در سلول‌ها تجمع پیدا می‌کنند و باعث آسیب گسترده به اندام‌های مختلف می‌شوند. کودکان مبتلا معمولاً با اختلال رشد، مشکلات اسکلتی، آسیب قلبی، مشکلات تنفسی و در موارد شدید کاهش عملکرد شناختی و عصبی مواجه می‌شوند. اگرچه درمان جایگزینی آنزیم طی سال‌های گذشته توانسته برخی علائم جسمی بیماری را کاهش دهد، اما این روش تأثیر محدودی بر درگیری مغز و سیستم عصبی مرکزی دارد. به همین دلیل ژن‌درمانی به عنوان راهکاری بالقوه برای درمان ریشه‌ای بیماری مورد توجه قرار گرفته است.

تاریخچه

تلاش برای توسعه درمان‌های ژنی سندرم هانتر بیش از یک دهه پیش آغاز شد. پژوهشگران به دنبال یافتن راهی بودند تا نسخه سالم ژن IDS را مستقیماً به سلول‌های عصبی و سایر بافت‌های درگیر منتقل کنند. شرکت REGENXBIO با توسعه درمان RGX-121 تلاش کرد این هدف را محقق سازد. این فناوری از ناقل ویروسی AAV9 استفاده می‌کند؛ ناقلی که قادر است از سد خونی مغزی عبور کرده و ژن درمانی را به سیستم عصبی مرکزی برساند. نتایج اولیه مطالعات بسیار امیدوارکننده بود. کاهش نشانگرهای زیستی بیماری، بهبود برخی شاخص‌های شناختی و توقف نسبی روند پیشرفت بیماری موجب شد این برنامه درمانی توجه گسترده‌ای را به خود جلب کند. با این حال مسیر توسعه RGX-121 همواره با چالش‌های نظارتی همراه بوده است. در ابتدای سال ۲۰۲۶ سازمان غذا و داروی آمریکا درخواست تأیید این درمان را به دلیل ابهامات مربوط به طراحی مطالعه و شواهد اثربخشی رد کرد. چند ماه بعد موضع سازمان تا حدی تغییر کرد و امکان بررسی مجدد پرونده فراهم شد. اما اکنون با بروز نگرانی‌های ایمنی جدید، این برنامه بار دیگر با مانع جدی مواجه شده است.

شیوه مطالعاتی

مطالعه CAMPSIITE به عنوان مهم‌ترین کارآزمایی بالینی RGX-121 طراحی شد. در این پروژه، کودکان مبتلا به نوع نورولوژیک سندرم هانتر تحت یک بار تزریق ژن‌درمانی قرار گرفتند. در این روش از ناقل ویروسی AAV9 برای انتقال نسخه سالم ژن IDS استفاده شد. هدف آن بود که سلول‌های عصبی و سایر بافت‌ها پس از دریافت ژن جدید بتوانند آنزیم مورد نیاز را تولید کنند و از تجمع مواد سمی جلوگیری شود. برای ارزیابی اثربخشی و ایمنی، بیماران طی چند سال تحت پیگیری مستمر قرار گرفتند. آزمایش‌های خونی، بررسی‌های شناختی، تصویربرداری مغزی و اخیراً تصویربرداری ستون فقرات بخشی از برنامه پایش بلندمدت مطالعه بود. یافته‌های اخیر در واقع نتیجه همین برنامه گسترده پایش ایمنی بوده است. پژوهشگران هنگام بررسی MRI ستون فقرات متوجه ضایعات کوچکی در پنج بیمار شدند که سه تا شش سال پیش درمان را دریافت کرده بودند. این موضوع بلافاصله به سازمان غذا و داروی آمریکا گزارش شد و روند بررسی آغاز گردید.

نتایج

بررسی اولیه نشان داد ضایعات مشاهده‌شده در ستون فقرات بیماران کوچک بوده و ویژگی‌های بدخیمی یا رشد تهاجمی ندارند. همچنین هیچ‌یک از بیماران علائم عصبی جدید، درد یا اختلال عملکرد مرتبط با این یافته‌ها را تجربه نکرده‌اند. از سوی دیگر داده‌های شناختی و رفتاری بیماران نشان می‌دهد بسیاری از آنان همچنان وضعیت پایدار یا حتی بهبود یافته‌ای نسبت به قبل از درمان دارند. این مسئله باعث شده برخی متخصصان معتقد باشند یافته‌های MRI الزاماً به معنای خطر جدی برای بیماران نیست. با وجود این، نبود اطلاعات کافی درباره منشأ این ضایعات و ارتباط احتمالی آن‌ها با ژن‌درمانی موجب شده سازمان غذا و داروی آمریکا رویکردی محتاطانه در پیش بگیرد. اکنون ادامه مطالعه تا زمان تکمیل بررسی‌ها متوقف شده است.

دستاورد

اگرچه توقف یک کارآزمایی بالینی در نگاه نخست یک شکست تلقی می‌شود، اما بسیاری از متخصصان آن را نشانه بلوغ حوزه ژن‌درمانی می‌دانند. یکی از مهم‌ترین دستاوردهای این رویداد، اثبات ضرورت پایش بلندمدت بیماران دریافت‌کننده ژن‌درمانی است. در گذشته بسیاری از مطالعات تنها چند ماه یا چند سال بیماران را دنبال می‌کردند، اما اکنون مشخص شده است که برخی عوارض احتمالی ممکن است سال‌ها پس از درمان آشکار شوند. بنابراین ایجاد سامانه‌های پایش طولانی‌مدت به بخشی جدایی‌ناپذیر از توسعه درمان‌های ژنی تبدیل شده است. همچنین این تجربه اطلاعات ارزشمندی درباره رفتار ناقل‌های ویروسی AAV در بدن انسان فراهم می‌کند. داده‌های حاصل از این مطالعات نه تنها برای بیماران سندرم هانتر بلکه برای ده‌ها برنامه ژن‌درمانی دیگر نیز کاربرد خواهد داشت. از منظر علمی، این پرونده نشان می‌دهد که حتی در صورت مشاهده یافته‌های غیرمنتظره، ارزیابی دقیق خطر و منفعت درمان باید بر اساس شواهد بالینی واقعی انجام شود. تاکنون هیچ نشانه‌ای از وخامت وضعیت بیماران مشاهده نشده و همین موضوع امیدها را برای ادامه توسعه این فناوری حفظ کرده است.

گام بعدی مطالعه

در مرحله بعدی، پژوهشگران و نهادهای نظارتی بر تحلیل دقیق تصاویر MRI و پیگیری طولانی‌تر بیماران تمرکز خواهند کرد. همچنین بررسی‌های آسیب‌شناسی، تحلیل داده‌های تصویربرداری و مقایسه با سیر طبیعی بیماری انجام خواهد شد تا مشخص شود آیا این ضایعات واقعاً ناشی از ژن‌درمانی هستند یا بخشی از روند طبیعی بیماری محسوب می‌شوند. شرکت REGENXBIO اعلام کرده است که قصد دارد داده‌های تکمیلی بیشتری در اختیار سازمان غذا و داروی آمریکا قرار دهد و همکاری نزدیکی با نهادهای نظارتی داشته باشد. با توجه به اینکه سندرم هانتر بیماری بسیار نادری است و گزینه‌های درمانی محدودی برای آن وجود دارد، بسیاری از کارشناسان امیدوارند پس از روشن شدن ماهیت این یافته‌ها مسیر توسعه درمان دوباره از سر گرفته شود. نتیجه نهایی این پرونده می‌تواند تأثیر قابل توجهی بر آینده ژن‌درمانی بیماری‌های نادر داشته باشد. اگر ایمنی درمان تأیید شود، RGX-121 همچنان یکی از امیدبخش‌ترین گزینه‌ها برای درمان سندرم هانتر باقی خواهد ماند. اما اگر ارتباط مستقیمی میان درمان و ضایعات مشاهده‌شده اثبات شود، احتمالاً استانداردهای جدیدی برای پایش ایمنی ژن‌درمانی‌ها تدوین خواهد شد. در هر دو حالت، داده‌های حاصل از این مطالعه نقش مهمی در شکل‌دهی آینده پزشکی ژنی و درمان بیماری‌های ارثی ایفا خواهند کرد.

پایان مطالب/.