یادداشت
کشف توانایی غیرمنتظره سلولهای بنیادی ریه
پژوهش جدید نشان میدهد سلولهای بنیادی آلوئولی ریه میتوانند با تغییر هویت و تبدیل شدن به سلولهای تخصصیافته راههای هوایی، در ترمیم نایژکهای آسیبدیده نقش داشته باشند.
امتیاز:
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی بنیان، ریهها برای حفظ عملکرد طبیعی خود به مجموعهای از سلولهای تخصصیافته وابسته هستند که هرکدام وظیفه مشخصی در تنفس، تبادل گازها و محافظت از بافت ریه بر عهده دارند. تاکنون تصور غالب در زیستشناسی ترمیم ریه این بود که سلولهای بنیادی هر بخش، عمدتاً مسئول بازسازی همان ناحیه هستند. به این معنا که سلولهای بنیادی آلوئولی در ترمیم کیسههای هوایی و سلولهای بنیادی راههای هوایی در بازسازی نایژهها و نایژکها مشارکت میکنند. یافتههای این مطالعه نشان میدهد سلولهای بنیادی آلوئولی، علاوه بر توانایی بازسازی بافت محل استقرار خود، میتوانند به نواحی آسیبدیده راههای هوایی مهاجرت کنند و با تغییر هویت سلولی، به سلولهای تخصصیافته پوشاننده نایژکها تبدیل شوند. این فرایند که تمایزتغییری یا Transdifferentiation نام دارد، نشاندهنده انعطافپذیری قابلتوجه سلولهای اپیتلیال ریه است و مشخص میکند که مرزهای عملکردی میان بخشهای مختلف این اندام، هنگام آسیب و بازسازی میتوانند انعطافپذیرتر از آن چیزی باشند که پیشتر تصور میشد.
دو قلمرو متفاوت با قابلیت همکاری در ترمیم ریه
برای درک اهمیت این یافته، باید ابتدا با ساختار سلولی دستگاه تنفسی آشنا شد. بافت پوششی ریه از بخشهای مختلفی تشکیل شده است که دو قسمت اصلی آن شامل راههای هوایی و آلوئولها هستند. آلوئولها کیسههای هوایی کوچکی در انتهای مسیر تنفس هستند که تبادل اکسیژن و دیاکسیدکربن میان هوا و خون در آنها انجام میشود. در این بخش، سلولهای آلوئولی نوع یک (AT1) سطح گستردهای برای تبادل گازها فراهم میکنند، درحالیکه سلولهای آلوئولی نوع دو (AT2) با تولید سورفکتانت از فروریختن آلوئولها جلوگیری میکنند و نقش مهمی در بازسازی بافت دارند. در مقابل، نایژکها از سلولهایی مانند سلولهای کلاب (Club cells) و سلولهای مژکدار تشکیل شدهاند. سلولهای کلاب در ترشح ترکیبات محافظتی، سمزدایی و حفظ سلامت پوشش راههای هوایی نقش دارند و سلولهای مژکدار با حرکت هماهنگ مژکهای خود، ذرات و عوامل بیماریزا را از مسیر تنفس خارج میکنند. پیش از این، تصور میشد سلولهای کلاب و سایر سلولهای بنیادی مستقر در راههای هوایی، مهمترین منابع بازسازی این نواحی هستند. مطالعه جدید نشان میدهد سلولهای AT2 نیز میتوانند در شرایط آسیب وارد این فرایند شوند و بخشی از وظایف سلولهای تخصصیافته راههای هوایی را بر عهده بگیرند. یکی از مهمترین بخشهای این پژوهش، استفاده از روشهای پیشرفته ردیابی دودمان سلولی (Lineage Tracing) در مدلهای حیوانی بود. پژوهشگران برای مشخص کردن سرنوشت سلولهای AT2، سامانه ژنتیکی دقیقی طراحی کردند که امکان تمایز این سلولها از سایر جمعیتهای مشابه، بهویژه سلولهای بنیادی ناحیه اتصال نایژک به آلوئول (BASCs)، را فراهم میکرد. اهمیت این تفکیک از آنجا ناشی میشود که برخی از روشهای قدیمی ردیابی ژنتیکی نمیتوانستند این دو جمعیت را بهطور دقیق از یکدیگر تشخیص دهند و همین موضوع احتمال تفسیر نادرست منشأ سلولهای بازسازیشده را افزایش میداد. در روش جدید، با استفاده از سامانههای دوگانه نوترکیبی ژنتیکی، امکان برچسبگذاری اختصاصی سلولهای AT2 و بررسی سرنوشت آنها پس از آسیب فراهم شد. سپس پژوهشگران با ایجاد آسیب کنترلشده در بافت نایژکهای موش، رفتار سلولها را در دورههای مختلف ترمیم بررسی کردند. نتایج نشان داد سلولهای AT2 از محل استقرار خود در آلوئولها خارج میشوند، به سمت نواحی آسیبدیده حرکت میکنند و پس از ورود به پوشش اپیتلیالی نایژکها، به سلولهای کلاب و در مواردی به سلولهای مژکدار تبدیل میشوند. این مشاهدات شواهد مستقیمی فراهم کرد که سلولهای آلوئولی میتوانند در بازسازی بخشی از راههای هوایی مشارکت کنند.
دو مسیر برای رسیدن سلولها به ناحیه آسیبدیده
بررسیهای دقیقتر نشان داد سلولهای AT2 برای رسیدن به نایژکهای آسیبدیده از دو مسیر متفاوت استفاده میکنند. مسیر اصلی از ناحیه اتصال مجاری آلوئولی و نایژکی (Bronchioalveolar Duct Junction) عبور میکند. ناحیهای که از نظر ساختاری میان دو بخش آلوئولی و نایژکی قرار گرفته است. مسیر دوم در شرایط خاص آسیب، از طریق کانالهایی در دیواره نایژکها شکل میگیرد که ارتباط میان فضای آلوئولی و مجرای هوایی را امکانپذیر میکنند. بااینحال، مشاهده این مسیر دوم بیشتر در یکی از مدلهای آسیب مورد استفاده در مطالعه گزارش شد و در مدل دیگر، مهاجرت عمدتاً از طریق ناحیه اتصال انجام گرفت. پژوهشگران همچنین دریافتند سلولهای مهاجرتکرده پس از ورود به بافت نایژکی، تنها به حضور موقت در محل آسیب محدود نمیشوند، بلکه میتوانند تکثیر شوند و در ساخت پوشش اپیتلیالی جدید مشارکت کنند. بررسیهای طولانیمدت نیز نشان داد برخی از سلولهای مشتقشده از AT2 پس از گذشت چند ماه، ویژگیهای سلولهای طبیعی راههای هوایی را به دست میآورند. این موضوع اهمیت دارد. زیرا ترمیم واقعی بافت تنها به جایگزینی سلولهای ازدسترفته محدود نیست و سلولهای جدید باید بتوانند وظایف تخصصی سلولهای قبلی را نیز انجام دهند.
پیام شیمیایی سلولهای ایمنی؛ آغاز حرکت به سمت نایژکها
یکی از پرسشهای مهم پژوهش این بود که سلولهای آلوئولی چگونه محل آسیب را شناسایی میکنند و چه عاملی آنها را به سمت نایژکهای صدمهدیده هدایت میکند. بررسی محیط سلولی نشان داد سلولهای ایمنی نفوذکرده به بافت آسیبدیده، پروتئینی به نام SPP یا Osteopontin ترشح میکنند. این مولکول با ایجاد یک گرادیان شیمیایی در اطراف ناحیه آسیب، مانند یک پیام راهنما عمل میکند و سلولهای AT2 را به سمت محل موردنظر هدایت میکند. در سطح سلولهای آلوئولی نیز گیرندهای به نام اینتگرین بتا یک (ITGB1) شناسایی شد که در دریافت این پیام و حرکت سلولی نقش دارد. پژوهشگران با مهار عملکرد SPP1 یاITGB1 مشاهده کردند مهاجرت سلولهای AT2 به سمت نایژکها بهطور قابلتوجهی کاهش مییابد. همچنین حذف اختصاصی ITGB1 از سلولهای AT2 در مدل حیوانی، نهتنها حرکت این سلولها به سمت نواحی آسیبدیده را مختل کرد، بلکه با افزایش ضخامت دیواره نایژکها و کاهش عملکرد تهویه راههای هوایی کوچک همراه بود. این نتایج نشان میدهد سلولهای ایمنی صرفاً در پاسخ التهابی به آسیب مشارکت ندارند، بلکه میتوانند با ارسال پیامهای شیمیایی، رفتار سلولهای بنیادی و مسیر بازسازی بافت را نیز تنظیم کنند. رسیدن سلولهای AT2 به محل آسیب، تنها مرحله نخست فرایند بازسازی است. این سلولها برای تبدیل شدن به سلولهای کلاب باید مجموعهای از تغییرات مولکولی و ژنتیکی را پشت سر بگذارند. یافتههای پژوهش نشان داد سلولهای مژکدار باقیمانده در ناحیه آسیبدیده، در تعیین سرنوشت سلولهای مهاجرتکرده نقش مهمی دارند. این سلولها مولکولهایی از خانواده لیگاندهای Notch، بهویژه JAG1 و JAG2، را در سطح خود بیان میکنند. اتصال این مولکولها به گیرندههای Notch در سلولهای AT2، مجموعهای از پیامهای درونسلولی را فعال میکند که در نهایت برنامه ژنتیکی سلول را از حالت آلوئولی به سمت ویژگیهای سلول کلاب هدایت میکند. بررسیها نشان داد سلولهای مهاجرتکرده پیش از رسیدن به هویت نهایی، از یک مرحله میانی عبور میکنند که با بیان پروتئینی به نام CLDN4 مشخص میشود. این مرحله را میتوان دورهای از بازآرایی هویت سلولی دانست که طی آن، ویژگیهای اولیه سلول بهتدریج تغییر میکنند و برنامه جدید تمایز شکل میگیرد. زمانی که مسیر Notch مهار شد، سلولهای AT2 همچنان توانایی مهاجرت به سمت نایژکها را داشتند، اما تبدیل آنها به سلولهای کلاب بهشدت کاهش یافت. در مقابل، فعالسازی بیشتر این مسیر، میزان تبدیل سلولهای آلوئولی به سلولهای کلاب را افزایش داد. بنابراین، مهاجرت و تغییر هویت دو مرحله متمایز اما وابسته به یکدیگر در بازسازی پوشش راههای هوایی هستند.
تغییرات پایدار در برنامه ژنتیکی سلولها
یکی دیگر از جنبههای قابلتوجه مطالعه جدید، بررسی تغییرات مولکولی سلولها پس از تغییر هویت بود. پژوهشگران با استفاده از توالییابی RNA تکسلولی و بررسی ویژگیهای اپیژنتیکی دریافتند سلولهای مشتقشده از AT2 در مراحل اولیه ترمیم، هنوز بخشی از امضای ژنتیکی سلولهای آلوئولی را حفظ میکنند. با گذشت زمان، این ویژگیها کاهش مییابند و الگوهای بیان ژن و تنظیم اپیژنتیکی مرتبط با سلولهای کلاب در آنها افزایش پیدا میکند. در بررسیهای ششماهه مشخص شد سلولهای حاصل از این تغییر هویت، به سلولهای طبیعی راههای هوایی شباهت بیشتری پیدا کردهاند. حتی برخی از آنها توانایی مشارکت مجدد در بازسازی بافت و تبدیل شدن به سلولهای مژکدار را نشان دادند. این موضوع اهمیت زیادی دارد. زیرا نشان میدهد تغییر هویت سلولی الزاماً یک پاسخ گذرا به آسیب نیست و میتواند با بازآرایی پایدار برنامه ژنتیکی همراه باشد. همچنین مشخص شد سلولهای مختلفی که از منشأهای متفاوت وارد فرایند بازسازی میشوند، در مراحل اولیه تفاوتهایی دارند، اما با گذشت زمان به وضعیت عملکردی مشابهتری میرسند.
پایان مطلب./