به گزارش پایگاه اطلاع رسانی بنیان، ترمیم ماده سفید مغز پس از آسیب‌های عصبی سال‌هاست که یکی از چالش‌برانگیزترین موضوعات علوم اعصاب به شمار می‌رود. ماده سفید که مسئول انتقال سریع پیام‌های عصبی از طریق آکسون‌های میلینه‌شده است، در بیماری‌هایی مانند ام‌اس، آسیب‌های تروماتیک نخاع و حتی پیری دچار تخریب گسترده می‌شود. در نگاه کلاسیک، تمرکز پژوهش‌ها عمدتاً بر ناحیه‌ی آسیب‌دیده و سلول‌هایی بوده است که مستقیماً در محل ضایعه فعال می‌شوند. با‌این‌حال، یافته‌های جدید نشان می‌دهد که فرآیند ترمیم، پدیده‌ای بسیار گسترده‌تر و شبکه‌ای‌تر از آن چیزی است که پیش‌تر تصور می‌شد و سلول‌هایی که حتی در فاصله‌ای قابل توجه از ضایعه قرار دارند، می‌توانند نقش تعیین‌کننده‌ای در بازسازی بافت عصبی ایفا کنند.

نقش پنهان آستروسیت‌ها فراتر از محل آسیب

آستروسیت‌ها برای دهه‌ها به عنوان سلول‌های پشتیبان نورون‌ها شناخته می‌شدند. سلول‌هایی که وظیفه‌ی تنظیم محیط شیمیایی، پشتیبانی متابولیک و حفظ سد خونی-مغزی را بر عهده دارند. اما پژوهش‌های اخیر نشان می‌دهد که این سلول‌ها، به‌ویژه آستروسیت‌هایی که در نواحی دور از ضایعه قرار دارند، می‌توانند از طریق سیگنال‌دهی مولکولی پیچیده، پاسخ ایمنی مغز را هدایت کنند. این آستروسیت‌ها با تغییر الگوی بیان ژن‌های خود، پیام‌هایی را به میکروگلیا ارسال می‌کنند که ماهیت واکنش التهابی و ترمیمی را بازتنظیم می‌کند. به این ترتیب، ترمیم ماده سفید نه تنها نتیجه‌ی فعالیت سلول‌های حاضر در محل آسیب، بلکه حاصل همکاری سلولی در مقیاس کل بافت است.

میکروگلیا؛ بازوی اجرایی ترمیم یا تخریب

میکروگلیا به عنوان سلول‌های ایمنی ذاتی مغز، نقش دوگانه‌ای در آسیب‌های عصبی دارند. از یک سو می‌توانند با پاکسازی بقایای میلین تخریب‌شده، مسیر را برای بازسازی هموار کنند و از سوی دیگر، در صورت فعال‌سازی نامناسب، به تشدید التهاب و تخریب بیشتر بافت منجر شوند. داده‌های جدید نشان می‌دهد که سیگنال‌های صادرشده از آستروسیت‌های دور از ضایعه، تعیین می‌کند که میکروگلیا به کدام سمت سوق پیدا کند. زمانی که این سیگنال‌دهی به‌درستی انجام شود، میکروگلیا به حالتی ترمیمی تغییر فاز می‌دهد و به جای تشدید التهاب، فرآیند بازسازی ماده سفید را تسهیل می‌کند.

مفهوم محیط ترمیمی در مغز

تا پیش از این، مفهوم محیط ترمیمی عمدتاً به شرایط محلی اطراف ضایعه محدود می‌شد. اما شواهد جدید نشان می‌دهد که این محیط در واقع نتیجه‌ی تعامل گسترده‌ی سلول‌ها در نواحی مختلف مغز است. آستروسیت‌های دور از ضایعه با تغییر در متابولیسم، ترشح فاکتورهای تنظیمی و حتی اثرگذاری بر جریان یون‌ها، بستری ایجاد می‌کنند که می‌تواند پاسخ ترمیمی را در کل شبکه‌ی عصبی هماهنگ کند. این نگاه جدید، مرزهای سنتی میان ناحیه سالم و آسیب‌دیده را کمرنگ می‌کند و مغز را به عنوان یک سیستم یکپارچه در نظر می‌گیرد. در بیماری‌هایی که با از دست رفتن میلین همراه هستند، مانند ام‌اس، شکست درمان‌ها اغلب به ناتوانی در بازسازی کامل ماده سفید بازمی‌گردد. یافته‌های اخیر نشان می‌دهد که هدف قرار دادن صرف محل ضایعه ممکن است کافی نباشد. اگر بتوان عملکرد آستروسیت‌های دور از ضایعه را به‌گونه‌ای تنظیم کرد که سیگنال‌های ترمیمی مؤثرتری به میکروگلیا ارسال کنند، احتمالاً می‌توان شرایط را برای بازمیلینه‌شدن گسترده‌تر فراهم کرد. این رویکرد، مسیر تازه‌ای را برای طراحی درمان‌هایی باز می‌کند که به جای تمرکز موضعی، کل شبکه‌ی سلولی مغز را در نظر می‌گیرند.

تعاملات سلولی به‌عنوان زبان مشترک ترمیم

یکی از جنبه‌های قابل توجه این پژوهش‌ها، تأکید بر زبان مشترک سلول‌ها در مغز است؛ زبانی که از طریق مولکول‌های سیگنال‌دهنده، تغییرات اپی‌ژنتیک و پاسخ‌های متابولیک منتقل می‌شود. آستروسیت‌های دور از ضایعه با بازنویسی این زبان، پیام‌هایی ارسال می‌کنند که میکروگلیا را از یک حالت تهاجمی به حالتی سازنده سوق می‌دهد. این تعاملات نشان می‌دهد که ترمیم مغز بیش از آنکه یک واکنش خطی باشد، نتیجه‌ی گفت‌وگویی پیچیده میان انواع سلول‌های عصبی است. دو مطالعه‌ی هم‌راستا با این یافته‌ها نیز نشان داده‌اند که سلول‌های گلیال غیرنورونی می‌توانند از فواصل دور بر نواحی آسیب‌دیده اثر بگذارند. در این پژوهش‌ها، مشخص شده است که تغییرات متابولیکی در آستروسیت‌ها و الیگودندروسیت‌های غیرمجاور ضایعه، می‌تواند ظرفیت بازسازی میلین را افزایش دهد. همچنین نقش میکروگلیا به عنوان واسطه‌ای انعطاف‌پذیر که تحت تأثیر سیگنال‌های محیطی تغییر عملکرد می‌دهد، بار دیگر تأیید شده است. این هم‌راستایی نتایج، نشان‌دهنده‌ی یک تغییر پارادایم در فهم ترمیم عصبی است.

پیچیدگی پاسخ ایمنی مغز و ضرورت دقت درمانی

هرچند فعال‌سازی مسیرهای ترمیمی جذاب به نظر می‌رسد، اما این یافته‌ها هم‌زمان بر پیچیدگی پاسخ ایمنی مغز تأکید می‌کنند. دستکاری نادرست سیگنال‌های آستروسیتی یا میکروگلیایی می‌تواند به نتایج معکوس منجر شود. به همین دلیل، درک دقیق زمان‌بندی، شدت و مکان اثرگذاری این سیگنال‌ها اهمیت حیاتی دارد. پژوهشگران تأکید می‌کنند که هر مداخله‌ی درمانی باید با در نظر گرفتن این شبکه‌ی ظریف طراحی شود تا از تشدید التهاب یا اختلال در عملکرد طبیعی مغز جلوگیری شود. در آسیب‌های تروماتیک مغز و نخاع، گستره‌ی آسیب معمولاً فراتر از یک نقطه‌ی مشخص است و به شبکه‌های عصبی اطراف نیز سرایت می‌کند. یافته‌های جدید نشان می‌دهد که فعال‌سازی هدفمند آستروسیت‌های دور از ضایعه می‌تواند به هماهنگ‌سازی پاسخ ترمیمی در این شبکه‌های گسترده کمک کند. این موضوع می‌تواند توضیح دهد که چرا برخی بیماران با وجود آسیب‌های مشابه، مسیرهای بهبودی متفاوتی را تجربه می‌کنند؛ تفاوت‌هایی که ممکن است ریشه در پاسخ‌های گلیالی دوردست داشته باشد. بیشتر داروهای عصبی موجود، یا به‌طور کلی التهاب را سرکوب می‌کنند یا بر یک مسیر مولکولی خاص تمرکز دارند. اما با روشن شدن نقش آستروسیت‌های دور از ضایعه، این سؤال مطرح می‌شود که آیا می‌توان داروهایی طراحی کرد که به‌طور انتخابی، گفت‌وگوی میان آستروسیت‌ها و میکروگلیا را تنظیم کنند. چنین رویکردی می‌تواند به جای خاموش کردن پاسخ ایمنی، آن را به سمت ترمیم هدایت کند و تعادل ظریفی میان حفاظت و بازسازی برقرار سازد.

ترمیم به‌عنوان یک فرآیند سیستمیک در مغز

مجموع این یافته‌ها تصویری تازه از مغز ارائه می‌دهد؛ تصویری که در آن ترمیم، یک فرآیند سیستمیک و چندلایه است. آستروسیت‌های دور از ضایعه، میکروگلیا، نورون‌ها و سلول‌های میلین‌ساز همگی در یک شبکه‌ی پویا مشارکت دارند. در این چارچوب، آسیب به یک نقطه، پاسخی را در کل سیستم برمی‌انگیزد و موفقیت ترمیم به هماهنگی این پاسخ‌ها وابسته است. چنین نگاهی می‌تواند مسیر پژوهش‌های آینده را به سمت درک جامع‌تری از بیماری‌ها و آسیب‌های عصبی هدایت کند. این مجموعه یافته‌ها در کنار هم نشان می‌دهد که ترمیم ماده سفید بیش از آنکه وابسته به یک سلول یا یک مسیر منفرد باشد، به تعادل پویا میان اجزای مختلف بافت عصبی گره خورده است؛ تعادلی که در آن آستروسیت‌ها با وجود فاصله‌ی فیزیکی از ناحیه‌ی آسیب، می‌توانند جریان اطلاعات زیستی را به شکلی هدایت کنند که پاسخ ایمنی مغز از حالت واکنشی و تخریبی به حالتی تنظیم‌شده و بازسازنده تغییر کند. چنین برداشتی، مرز میان ناحیه‌ی سالم و ناحیه‌ی آسیب‌دیده را تا حد زیادی بازتعریف می‌کند و نشان می‌دهد که مغز در مواجهه با آسیب، نه به صورت مجموعه‌ای از واحدهای مجزا، بلکه به‌عنوان یک سامانه‌ی یکپارچه عمل می‌کند که هر تغییر موضعی می‌تواند پیامدهایی گسترده و دوردست به همراه داشته باشد.

پایان مطلب./