به گزارش پایگاه اطلاع رسانی بنیان، سال ۲۰۲۵ را می‌توان یکی از نقاط عطف تاریخ علم پزشکی دانست. در این سال، تحقیقات روی سلول‌های بنیادی – سلول‌هایی که توانایی تبدیل شدن به انواع مختلف سلول‌های بدن را دارند – با سرعت چشمگیری پیشرفت کرد. از درمان‌های نوین برای بیماری‌های لاعلاج مانند پارکینسون و آلزایمر گرفته تا ساخت ارگان‌های کوچک مصنوعی در آزمایشگاه، دانشمندان مرزهای ممکن را جابه‌جا کردند. این پیشرفت‌ها نه تنها امید تازه‌ای به میلیون‌ها بیمار بخشیده، بلکه راه را برای پزشکی شخصی‌سازی‌شده و بازساختی هموار کرده است.

سلول‌های بنیادی چیستند و چرا امسال این‌قدر مهم شدند؟

سلول‌های بنیادی مانند دانه‌های همه‌کاره بدن هستند؛ می‌توانند به سلول‌های عضلانی، عصبی، خونی یا هر نوع دیگری تبدیل شوند. این سلول‌ها را می‌توان از جنین، بند ناف نوزاد یا حتی از سلول‌های پوست بزرگسالان به دست آورد. سال‌های قبل، مشکلاتی مانند رد شدن پیوند توسط بدن یا خطر ایجاد تومور، پیشرفت را کند کرده بود، اما در ۲۰۲۵ بسیاری از این موانع برطرف شد. محققان با کمک مهندسی ژنتیک، چاپ سه‌بعدی بافت و روش‌های جدید ژن‌درمانی، نرخ موفقیت درمان‌ها را به سطح بسیار بالایی رساندند.

به ویژه سلول‌های بنیادی پرتوان القایی (iPSC) که از سلول‌های پوست خود بیمار ساخته می‌شوند، امسال در مرکز توجه بودند. این سلول‌ها چون دقیقاً با DNA بیمار مطابقت دارند، بدن آن‌ها را پس نمی‌زند. همچنین مدل‌های آزمایشگاهی جدید که شبیه جنین هستند (مانند گاسترولوئیدها) امکان مطالعه رشد بافت‌ها را بدون نیاز به جنین واقعی فراهم کردند. این روش‌ها هم اخلاقی‌تر هستند و هم هزینه و زمان تحقیقات را به شدت کاهش داده‌اند.

کشف‌های جدید در کنترل مسیر تمایز سلول‌های بنیادی

یکی از جذاب‌ترین خبرهای سال، کشف نقش ساختارهای خاصی داخل سلول به نام بدنه‌های Pدر تعیین سرنوشت سلول‌های بنیادی بود. محققان دریافتند که با دستکاری این ساختارها که محل ذخیره‌سازی RNA هستند، می‌توان سلول‌های بنیادی را به سمت تولید سلول‌های دشوار مانند سلول‌های زایا (مرتبط با باروری) یا سلول‌های بسیار انعطاف‌پذیر هدایت کرد. این یافته می‌تواند در درمان ناباروری یا بازسازی اندام‌ها تحول بزرگی ایجاد کند. در آزمایش‌ها، کارایی این روش بسیار بالا بود و راه را برای درمان‌های بالینی آینده باز کرد.

در جای دیگر، محققان با استفاده از mRNA مصنوعی توانستند سلول‌های پوست بزرگسالان را به سلول‌های بنیادی پرتوان واقعی تبدیل کنند؛ شبیه همان سلول‌هایی که در جنین وجود دارند، اما بدون خطر جهش ژنتیکی روش‌های قدیمی. این روش ایمن‌تر است و برای ساخت مدل‌های بیماری‌های ژنتیکی به کار رفت تا داروهای جدید را سریع‌تر و بدون آزمایش مستقیم روی انسان تست کنند.

همچنین تکنیک‌های پیشرفته نقشه‌برداری بیان ژن‌ها در موقعیت دقیق بافت ترنسکریپتومیکس فضایی درک ما از چگونگی رشد و تمایز سلول‌ها را متحول کرد. ترکیب این تکنیک با سلول‌های بنیادی، مدل‌های سه‌بعدی بسیار دقیق از بافت‌های بدن ساخت که رفتار واقعی اندام‌ها را شبیه‌سازی می‌کرد و زمان لازم برای توسعه داروها را از سال‌ها به ماه‌ها کاهش داد.

درمان بیماری‌های عصبی: نوری در انتهای تونل برای پارکینسون و ALS

بیماری‌هایی مانند پارکینسون، آلزایمر ،  ALSو هانتینگتون سال‌هاست که بیماران و خانواده‌هایشان را رنج می‌دهند. در سال ۲۰۲۵، درمان‌های مبتنی بر سلول‌های بنیادی پیشرفت‌های چشمگیری نشان دادند. در یک کارآزمایی بالینی، سلول‌های عصبی ساخته‌شده از سلول‌های بنیادی به بیماران پارکینسونی تزریق شد و علائم اصلی مانند لرزش و سفتی عضلات به طور قابل توجهی کاهش یافت. بیماران کیفیت زندگی بهتری گزارش کردند و عوارض جدی مشاهده نشد.

در مطالعات دیگر روی بیماران ALS، چندین درمان مبتنی بر سلول‌های بنیادی پرتوان القایی مجوزهای لازم را از سازمان‌های نظارتی گرفتند و وارد مراحل پیشرفته آزمایش بالینی شدند. همچنین پژوهش‌ها نشان داد که سلول‌های بنیادی عصبی حتی در مغز بزرگسالان می‌توانند نورون‌های جدید بسازند و پلاستیسیته (انعطاف‌پذیری) مغز را افزایش دهند؛ یافته‌ای که امید زیادی برای درمان آلزایمر ایجاد کرد.

ساخت ارگان‌های کوچک عروقی: گامی بزرگ به سوی پیوند واقعی

یکی از هیجان‌انگیزترین پیشرفت‌های سال، ساخت «ارگانوئید»های عروقی بود؛ یعنی ارگان‌های مینیاتوری در آزمایشگاه که رگ‌های خونی واقعی دارند. محققان ارگانوئیدهای قلبی و کبدی ساختند که نه تنها شکل، بلکه عملکرد بافت واقعی را تقلید می‌کردند؛ حتی قلب کوچک می‌تپید! این مدل‌ها برای تست داروها بدون نیاز به آزمایش روی حیوان یا انسان ایده‌آل هستند و شباهت بسیار بالایی به بافت جنین انسان داشتند.

علاوه بر این، گرافت‌های عروقی ساخته‌شده از سلول‌های بنیادی شریانی تولید شد که می‌تواند جراحی‌های بای‌پس عروق را ایمن‌تر و موفق‌تر کند. این فناوری قابل تکرار و مقیاس‌پذیر است و خطوط سلولی جدیدی برای ردیابی دقیق بیان ژن‌ها ایجاد کرده است.

معکوس کردن پیری در سلول‌های بنیادی خون

پیری همیشه یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های پزشکی بوده است. در اواخر سال ۲۰۲۵، دانشمندان روشی پیدا کردند که با اصلاح عملکرد لیزوزوم‌ها (اندامک‌های پاک‌کننده سلول) در سلول‌های بنیادی خون، علائم پیری را معکوس کنند. در آزمایش روی مدل‌های حیوانی، سلول‌های پیر دوباره جوان شدند: متابولیسم بهبود یافت، التهاب کاهش یافت و توانایی بازسازی بافت افزایش یافت. این روش می‌تواند درمان بیماری‌های خونی مرتبط با سن مانند برخی انواع لوسمی را متحول کند و موفقیت پیوند مغز استخوان را به سطح بالاتری برساند.

از آزمایشگاه به درمانگاه: تأییدیه‌ها و کاربردهای واقعی

سال ۲۰۲۵ شاهد تأیید چندین درمان مبتنی بر سلول‌های بنیادی توسط سازمان‌های معتبر بود. درمان‌هایی برای پارکینسون، آسیب نخاعی، ALS و اختلالات ایمنی وارد مراحل بالینی پیشرفته یا حتی بازار شدند. در کلینیک‌های مختلف، درمان‌های سلول بنیادی برای آرتریت، آسیب‌های ورزشی و بیماری‌های قلبی با نرخ موفقیت بالا گزارش شد و بیماران بهبود قابل توجهی در انرژی و تعادل بدنی احساس کردند.

در حوزه بیماری‌های ژنتیکی نادر نیز پیشرفت داشتیم؛ مثلاً ژن‌درمانی مبتنی بر سلول‌های بنیادی برای سندرم آنجلمن علائم عصبی را کاهش داد. همچنین فناوری‌های نوینی مانند سلول‌های CAR T و اگزوزوم‌های مشتق از سلول‌های بنیادی مزانشیمی در درمان سرطان و بیماری‌های عفونی مؤثر بودند.

چالش‌ها و نگاه به آینده

با همه این پیشرفت‌ها، محققان تأکید دارند که نباید عجله کرد. ایمنی بیماران اولویت دارد و استانداردهای سخت‌گیرانه باید رعایت شود. مسائل اخلاقی هم با استفاده از مدل‌های مصنوعی به جای جنین واقعی تا حد زیادی حل شده، اما نظارت بر ویرایش ژن همچنان ضروری است. در کنفرانس‌ها و سمپوزیوم‌های امسال، راهنماهای جدیدی برای بهترین شیوه‌های درمانی منتشر شد که مورد استقبال گسترده قرار گرفت.

در آینده نزدیک، ترکیب هوش مصنوعی با تحقیقات سلول‌های بنیادی می‌تواند پیش‌بینی مسیر تمایز سلول‌ها را دقیق‌تر کند و درمان‌ها را کاملاً شخصی‌سازی کند. انتظار می‌رود تا چند سال آینده تعداد درمان‌های تأییدشده چند برابر شود.

نتیجه‌گیری: سالی پر از امید

سال ۲۰۲۵ سالی بود که سلول‌های بنیادی از آرزو به واقعیت نزدیک‌تر شدند. از بازسازی نورون‌ها تا ساخت بافت‌های عروقی و حتی معکوس کردن پیری، این پیشرفت‌ها نوید روزی را می‌دهند که بسیاری از بیماری‌های امروز درمان‌پذیر یا حتی قابل پیشگیری شوند. همکاری بین دانشمندان، پزشکان و سیاست‌گذاران کلید تحقق کامل این وعده‌هاست. آینده پزشکی روشن‌تر از همیشه به نظر می‌رسد و سلول‌های بنیادی در مرکز این نور قرار دارند.

پایان مطلب./