به گزارش پایگاه اطلاع‌رسانی بنیان، در ژانویه ۲۰۲۶، حوزه سلول‌درمانی و پزشکی ژنومی شاهد یکی از مهم‌ترین تحولات خود در درمان سرطان‌های مقاوم بود. پژوهشگران فعال در زمینه ایمنی‌درمانی سرطان اعلام کردند که یک رویکرد نوین مبتنی بر ویرایش ژن CRISPR توانسته است به مرحله کارآزمایی بالینی اولیه در بیماران مبتلا به ملانوم بدخیم پیشرفته برسد. این روش که بر اصلاح ژنتیکی سلول‌های ایمنی خود بیمار تمرکز دارد، تلاشی است برای غلبه بر محدودیت‌های درمان‌های مرسوم و افزایش اثربخشی پاسخ ایمنی علیه تومور. ورود این فناوری به فضای بالینی، نقطه اتصال سلول‌درمانی، ژن‌درمانی و پزشکی شخصی‌سازی‌شده را به شکلی عملی نشان می‌دهد.

تاریخچه
ملانوم بدخیم سال‌هاست به‌عنوان یکی از کشنده‌ترین سرطان‌های پوست شناخته می‌شود. در دهه‌های گذشته، درمان این بیماری عمدتاً بر جراحی، شیمی‌درمانی و پرتودرمانی متکی بود که در مراحل پیشرفته کارایی محدودی داشتند. با معرفی ایمونوتراپی‌ها، به‌ویژه مهارکننده‌های نقاط وارسی ایمنی، امید تازه‌ای در درمان ملانوم ایجاد شد و بقای برخی بیماران به‌طور قابل توجهی افزایش یافت. با این حال، مطالعات بالینی نشان دادند که درصد قابل توجهی از بیماران یا به این درمان‌ها پاسخ نمی‌دهند یا پس از یک دوره پاسخ اولیه، دچار عود بیماری می‌شوند. این موضوع توجه پژوهشگران را به مکانیسم‌های سرکوب سیستم ایمنی در ریزمحیط تومور جلب کرد. هم‌زمان، پیشرفت فناوری‌های ویرایش ژن، به‌ویژه CRISPR، امکان دستکاری دقیق ژن‌های دخیل در تنظیم پاسخ ایمنی را فراهم ساخت. در ابتدا، کاربرد CRISPR بیشتر به بیماری‌های ژنتیکی نادر محدود بود، اما به‌تدریج ایده استفاده از این فناوری برای تقویت سلول‌های ایمنی در سرطان شکل گرفت. مطالعات پیش‌بالینی روی مدل‌های حیوانی و نمونه‌های انسانی نشان داد که حذف یا اصلاح برخی ژن‌های مهاری می‌تواند عملکرد ضدتوموری سلول‌های T را به‌طور چشمگیری افزایش دهد. این نتایج زمینه را برای انتقال این رویکرد به کارآزمایی‌های انسانی فراهم کرد.

شیوه مطالعاتی
در رویکرد معرفی‌شده، درمان به‌صورت کاملاً شخصی‌سازی‌شده برای هر بیمار طراحی می‌شود. ابتدا سلول‌های ایمنی نفوذکننده به تومور یا سلول‌های T محیطی از بدن بیمار استخراج می‌شوند. این سلول‌ها در شرایط آزمایشگاهی کشت داده شده و سپس با استفاده از فناوری CRISPR تحت ویرایش ژنتیکی قرار می‌گیرند. هدف از این ویرایش، غیرفعال‌سازی ژن‌هایی است که نقش مهاری در عملکرد ضدسرطانی سلول‌های ایمنی دارند. این ژن‌ها در حالت طبیعی برای جلوگیری از واکنش‌های ایمنی بیش‌ازحد ضروری هستند، اما در بستر سرطان به ابزاری برای فرار تومور از سیستم ایمنی تبدیل می‌شوند. پس از انجام ویرایش ژنی، سلول‌های اصلاح‌شده مورد ارزیابی‌های دقیق ایمنی و عملکردی قرار می‌گیرند تا از صحت و پایداری تغییرات ایجادشده اطمینان حاصل شود. سپس این سلول‌ها در مقیاس مناسب تکثیر شده و به‌عنوان یک فرآورده سلول‌درمانی به بدن بیمار بازگردانده می‌شوند. کارآزمایی‌های بالینی اولیه که در ژانویه ۲۰۲۶ گزارش شدند، عمدتاً با هدف بررسی ایمنی، تحمل‌پذیری و امکان‌پذیری این روش طراحی شده‌اند و شامل تعداد محدودی بیمار با ملانوم پیشرفته مقاوم به درمان‌های استاندارد هستند.

نتایج
بر اساس داده‌های منتشرشده، نتایج اولیه این کارآزمایی‌ها نشان می‌دهد که درمان مبتنی بر CRISPR از نظر ایمنی قابل قبول بوده و عوارض جانبی شدید و غیرقابل کنترل گزارش نشده است. بیشتر عوارض مشاهده‌شده خفیف تا متوسط بوده و با درمان‌های حمایتی قابل کنترل بوده‌اند. علاوه بر ایمنی، برخی نشانه‌های اولیه از فعالیت زیستی درمان نیز مشاهده شده است. در تعدادی از بیماران، سلول‌های ویرایش‌شده توانسته‌اند برای مدت طولانی‌تری در بدن باقی بمانند و نفوذ مؤثرتری به بافت تومور داشته باشند. همچنین در برخی موارد کاهش اندازه تومور یا تثبیت بیماری گزارش شده است، هرچند پژوهشگران تأکید دارند که این یافته‌ها هنوز برای نتیجه‌گیری قطعی درباره اثربخشی کافی نیستند. این نتایج اولیه نشان می‌دهد که اصلاح ژنتیکی سلول‌های ایمنی می‌تواند بر برخی مکانیسم‌های فرار تومور غلبه کند و پاسخ ایمنی قوی‌تری را علیه سرطان فعال سازد.

دستاورد
ورود این درمان به مرحله کارآزمایی بالینی، یک دستاورد مهم در مسیر توسعه درمان‌های نوین سرطان محسوب می‌شود. این پیشرفت نشان می‌دهد که فناوری CRISPR، پس از سال‌ها تحقیق آزمایشگاهی، به‌تدریج در حال تبدیل شدن به ابزاری عملی در پزشکی بالینی است. از منظر سلول‌درمانی، این روش نمونه‌ای بارز از حرکت به سمت درمان‌های کاملاً شخصی‌سازی‌شده است؛ درمان‌هایی که به‌جای استفاده از یک داروی واحد برای همه بیماران، بر اساس ویژگی‌های زیستی و ایمنی هر فرد طراحی می‌شوند. کارشناسان معتقدند در صورت موفقیت مراحل بعدی کارآزمایی‌ها، این پلتفرم درمانی می‌تواند به سایر سرطان‌های جامد نیز تعمیم یابد. بسیاری از تومورها از مکانیسم‌های مشابهی برای مهار سیستم ایمنی استفاده می‌کنند و بنابراین، اصلاح ژنتیکی هدفمند سلول‌های ایمنی می‌تواند راهبردی عمومی برای مقابله با انواع مختلف سرطان باشد. در مجموع، این خبر نه‌تنها یک پیشرفت علمی، بلکه نشانه‌ای از تغییر پارادایم در درمان سرطان است؛ تغییری که آینده آن بر همگرایی سلول‌درمانی، ژن‌درمانی و پزشکی دقیق استوار خواهد بود.

پایان مطالب/.