پزشکی بازساختی گامی بلند در جهت افزایش بقای بدون پیوند در بیماران کبدی برداشته است.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی بنیان، برای اولین بار، یک کارآزمایی بالینی فاز ۲ نشان داده است که تزریق ماکروفاژهای اتولوگ (سلولهای ایمنی گرفتهشده از خود بیمار) نه تنها بیخطر است، بلکه میتواند شانس زندهماندن بدون نیاز به پیوند کبد را در بیماران مبتلا به سیروز به طور چشمگیری افزایش دهد.
سیروز کبدی؛ وقتی کبد از کار میافتد
سیروز کبدی مرحله نهایی انواع بیماریهای مزمن کبدی است. در این حالت، بافت سالم کبد به مرور با بافت اسکار (فیبروز) جایگزین میشود و عملکرد حیاتی این عضو را به شدت مختل میکند. عوارضی مانند تجمع مایعات در شکم (آسیت)، خونریزیهای داخلی و زردی از نشانههای پیشرفت این بیماری هستند. تاکنون، تنها درمان قطعی برای بیماران در مراحل پیشرفته، پیوند کبد بوده است؛ اما محدودیت شدید عضو اهدایی و هزینههای بالای آن، این راهکار را برای بسیاری از بیماران غیرممکن ساخته است. به همین دلیل، دانشمندان سالهاست به دنبال روشهای جایگزین برای ترمیم کبد و افزایش طول عمر این بیماران هستند.
رویکردی نوین: استفاده از نیروی پنهان بدن
ماکروفاژها، که در فارسی به آن «گلبولهای سفید بزرگخوار» گفته میشود، سلولهای کلیدی سیستم ایمنی هستند که وظیفه پاکسازی بافتهای آسیبدیده و تنظیم روند التیام را بر عهده دارند. در بدن بیماران سیروزی، به دلایل مختلف، این سلولها آنطور که باید عمل نمیکنند. ایده اصلی درمان جدید این است که با برداشتن مقدار کمی از خون بیمار، مونوسیتها (پیشساز ماکروفاژها) را از آن جدا کرده و در محیط آزمایشگاه، آنها را به ماکروفاژهای بالغ و قوی تبدیل کنیم و سپس دوباره به بدن بیمار تزریق نماییم. این سلولهای تزریقی با هدایت سیستم ایمنی به سمت ترمیم بافت، به نظر میرسد که بتوانند التهاب را کاهش داده و روند تشکیل بافت اسکار را معکوس یا متوقف کنند.
کارآزمایی بالینی MATCH01: طراحی و روش اجرا
برای آزمودن این فرضیه، محققان کارآزمایی بالینی فاز ۲ را با نام MATCH01 طراحی کردند. این مطالعه به صورت (برچسب-باز) (Open-label) و تصادفیسازی شده انجام شد، به این معنا که هم بیماران و هم پزشکان میدانستند بیمار کدام گروه درمانی است و تخصیص بیماران به گروهها به صورت شانسی (تصادفی) صورت گرفت.
در این مطالعه، ۴۹ بیمار مبتلا به سیروز کبدی جبرانشده (یعنی بیمارانی که هنوز دچار عوارض حاد نشده بودند اما کبدشان به شدت آسیب دیده بود) شرکت کردند. بیماران به دو دسته تقسیم شدند:
- گروه مداخله (دریافتکننده سلول): ۳۲ بیمار که سلولهای ماکروفاژ اتولوگ خود را به صورت تزریق وریدی دریافت کردند. برخی از این بیماران یک نوبت و برخی دیگر سه نوبت تزریق را تجربه کردند تا دوز مناسب نیز ارزیابی شود.
- گروه کنترل (مراقبت استاندارد): ۱۷ بیمار که مانند گروه اول، تحت مراقبتهای معمول پزشکی برای بیماری کبدی قرار گرفتند اما سلولدرمانی دریافت نکردند.
پس از تزریق، بیماران تحت نظر دقیق قرار گرفتند و وضعیت آنها از نظر عوارض، کیفیت زندگی و شاخصهای عملکرد کبد به مدت ۹۰ روز، ۳۶۰ روز و در نهایت تا ۴ سال (در یک مطالعه پیگیری جداگانه) بررسی شد.
ایمنی بالا؛ نقطه قوت اصلی این روش
یکی از نگرانیهای اصلی در مورد درمانهای سلولی، تحریک سیستم ایمنی یا ایجاد واکنشهای شدید آلرژیک و التهابی است. با این حال، نتایج این کارآزمایی نشان داد که این روش از نظر ایمنی، بسیار موفق عمل کرده است.
بر اساس یافتههای منتشرشده، در طول دوره ۱۲ ساعته پس از تزریق سلولهای ماکروفاژ، هیچ واکنش مرتبط با تزریق خون یا علائم حساسیت مفرط در بیماران مشاهده نشد. همچنین، در کل دوره ۳۶۰ روزه پیگیری، در گروهی که سلولدرمانی دریافت کرده بودند، حتی یک مورد عارضه جانبی جدی مرتبط با کبد و همچنین هیچ مورد مرگ و میری رخ نداد. در مقابل، در گروهی که فقط مراقبت استاندارد دریافت کردند، ۱۰ مورد عارضه جانبی جدی (از جمله خونریزی و عفونت) در ۵ بیمار رخ داد و متأسفانه ۳ نفر از بیماران این گروه جان خود را از دست دادند که ۲ مورد از آنها مستقیماً به مشکلات کبدی مرتبط بود.
جالبتر اینکه محققان هیچ رابطهای بین مقدار دوز تزریقی (یک بار یا سه بار) و بروز عوارض جانبی پیدا نکردند. تعداد کل عوارض خفیف مانند تب یا خستگی در گروه درمان بیشتر بود، اما این تفاوت از نظر آماری معنیدار نبود و بیشتر این عوارض به راحتی قابل کنترل بودند. در پیگیری ۴ ساله نیز هیچ شواهدی دال بر افزایش خطر عوارض جانبی منتسب به سلولهای تزریقی به دست نیامد.
افزایش بقا و کاهش نیاز به پیوند
اگرچه هدف اولیه این کارآزمایی (کاهش نمره MELD که شاخص شدت بیماری کبدی است در روز ۹۰) محقق نشد، اما دادههای بلندمدت نشاندهنده یک موفقیت بزرگ و غیرمنتظره بود.
پس از گذشت ۴ سال از شروع مطالعه، وضعیت بقای بیماران به طور قابل توجهی با یکدیگر تفاوت داشت. در گروهی که ماکروفاژ دریافت کرده بودند، ۲۹ درصد از بیماران جان خود را از دست دادند یا نیاز به پیوند کبد پیدا کردند (که به آن «بقای بدون پیوند» گفته میشود). این در حالی است که این رقم در گروه کنترل به طرز نگرانکنندهای بالا بود و به ۵۸ درصد رسید. به عبارت سادهتر، بیمارانی که سلولدرمانی دریافت کردند، به طور میانگین ۲۵۲ روز بیشتر از بیماران گروه کنترل بدون اینکه دچار مرگ یا نیاز به پیوند شوند، زنده ماندند.
این یافته شگفتانگیز نشان میدهد که اگرچه اثرات مثبت این سلولها ممکن است در کوتاهمدت در آزمایشهای معمول خون به وضوح دیده نشود، اما در بلندمدت با کاهش عوارض کشنده و جلوگیری از پیشرفت سریع بیماری، به طور قطعی طول عمر بیماران را افزایش میدهد.
این درمان چگونه در بدن کار میکند؟
تحلیلهای تکمیلی نشان میدهد که سلولهای ماکروفاژ تزریق شده، مستقیماً جایگزین سلولهای کبدی نمیشوند. این سلولها با ترشح فاکتورهای ضدالتهابی، محیط سمی و ملتهب کبد را آرام میکنند و مانع از فعال شدن بیش از حد سلولهای فیبروزساز (سلولهای ستارهای کبد) میشوند. با کاهش التهاب مزمن، کبد فرصت پیدا میکند تا خود را تا حدی بازسازی کند و فشار روی عروق خونی و مجاری صفراوی کاهش پیدا کند که نتیجه آن کاهش عوارضی مانند خونریزی و آسیت است.
به بیان ساده، این روش، باتری آسیبدیده و معیوب سیستم دفاعی کبد را تعویض نمیکند، بلکه آن را تعمیر و شارژ میکند تا بدن خودش بتواند با بیماری مقابله کند.
پیامدها و آینده درمان سیروز
نتایج کارآزمایی MATCH01 و پیگیری ۴ ساله آن، یک نقطه عطف تاریخی در گوارش و کبدشناسی محسوب میشود. برای اولین بار، یک درمان سلولی غیرتهاجمی توانسته است به طور چشمگیری آمار بقای بیماران سیروزی را بدون نیاز به جراحی بزرگ و پرخطر پیوند افزایش دهد.
با این حال، محققان تأکید دارند که این مطالعه یک کارآزمایی فاز ۲ است و برای تبدیل شدن به یک درمان رایج، نیاز به مطالعات فاز ۳ بزرگتری دارد تا اثربخشی آن در جمعیتهای مختلف نژادی و با علل مختلف سیروز (مثل هپاتیت، کبد چرب و الکل) تأیید شود. همچنین، هزینه تولید این سلولها به صورت اختصاصی برای هر بیمار، یکی از چالشهای پیش روی تجاریسازی این روش است.
با وجود این چالشها، این پیشرفت، امید تازهای به جان بیش از ۱۰۰ میلیون بیمار مبتلا به سیروز در سراسر جهان دمیده است. به نظر میرسد عصر جدیدی در پزشکی بازساختی کبد آغاز شده است؛ عصری که در آن، درمان بیماریهای صعبالعلاج با استفاده از سلولهای خود بیمار، از یک رویای علمی به واقعیتی بالینی نزدیکتر میشود.
پزشکان و بیماران اکنون چشم انتظار نتایج فاز بعدی این تحقیقات هستند تا شاید در آیندهای نه چندان دور، بتوان با یک تزریق ساده، لیست انتظار طولانی پیوند کبد را کوتاهتر کرد و به بیماران فرصتی دوباره برای زندگی بخشید.
پایان مطلب./