به گزارش پایگاه اطلاع رسانی بنیان، پیوند سلول‌های بنیادی خون‌ساز یکی از روش‌های مهم درمانی برای برخی بیماران مبتلا به سرطان‌های خونی، از جمله لوسمی‌های حاد و سندرم‌های میلودیسپلاستیک است. با وجود اثربخشی این روش، تأخیر در بازسازی سلول‌های خونی و سیستم ایمنی، خطر عفونت، خون‌ریزی و عوارض مرتبط با پیوند همچنان از مشکلات مهم آن به شمار می‌روند. در یک مطالعه بالینی فاز دوم که در مرکز سرطان فرد هاچینسون در آمریکا انجام شد، پژوهشگران محصول سلولی جدیدی با نام دیلانوبیسل (Dilanubicel) را در کنار پیوند معمول خون بندناف بررسی کردند. این محصول از سلول‌های پیش‌ساز خون‌ساز استخراج‌شده از شش تا هشت واحد خون بندناف تهیه و در شرایط آزمایشگاهی تکثیر شده بود. در این مطالعه، ۲۸ بیمار مبتلا به بدخیمی‌های خونی تحت درمان قرار گرفتند. نتایج نشان داد که همه بیماران به بازسازی نوتروفیل‌ها و پلاکت‌ها دست یافتند و در دوره پیگیری، ۲۷ نفر زنده و بدون شواهد بیماری فعال گزارش شدند. همچنین هیچ موردی از بیماری پیوند علیه میزبان شدید حاد یا مزمن مشاهده نشد. این نتایج نشان می‌دهند که افزودن سلول‌های پیش‌ساز بندناف به پیوند استاندارد ممکن است به بهبود بازسازی اولیه خون‌سازی و کاهش برخی عوارض کمک کند؛ هرچند تأیید این روش به مطالعات بزرگ‌تر نیاز دارد.

شیوه مطالعاتی

این پژوهش یک کارآزمایی بالینی فاز دوم بود که در مرکز سرطان فرد هاچینسون در سیاتل آمریکا انجام شد. هدف اصلی آن بررسی ایمنی و پیامدهای بالینی افزودن محصول سلولی دیلانوبیسل به پیوند استاندارد خون بندناف بود. مطالعه از مارس ۲۰۲۲ تا ژوئیه ۲۰۲۵ ادامه داشت و در مجموع ۲۸ بیمار مبتلا به بدخیمی‌های خونی در آن شرکت کردند. میانگین سنی شرکت‌کنندگان در حدود ۳۶ سال بود و دامنه سنی آن‌ها از ۱۰ تا ۶۳ سال گزارش شد. بیشتر بیماران، یعنی ۲۵ نفر، به انواع لوسمی حاد مبتلا بودند و سه نفر دیگر نیز به سایر بدخیمی‌های خونی مبتلا بودند. در گزارش مرکز پژوهشی، بیماران مبتلا به لوسمی و سندرم میلودیسپلاستیک نیز در توصیف جمعیت مورد مطالعه مورد توجه قرار گرفته‌اند. در روش درمانی، ابتدا یک واحد خون بندناف انتخاب‌شده و متناسب با شرایط بیمار به او پیوند زده شد. سپس محصول سلولی دیلانوبیسل به‌عنوان مکمل این پیوند تزریق شد. هدف از این ترکیب آن بود که سلول‌های پیش‌ساز اضافی بتوانند در مراحل ابتدایی پس از پیوند، از بازسازی خون‌سازی و فعالیت سیستم ایمنی حمایت کنند. مقدار هدف برای تزریق محصول تکمیلی، ۸۰۰ میلیون سلول CD34 مثبت بود. نشانگر CD34 در شناسایی جمعیت سلول‌های بنیادی و پیش‌ساز خون‌ساز کاربرد دارد. تمام بیماران رژیم آماده‌سازی با شدت بالا را پیش از پیوند دریافت کردند. همچنین برای پیشگیری از بیماری پیوند علیه میزبان، از داروهای سیکلوسپورین و مایکوفنولات موفتیل استفاده شد.

نتایج مطالعه

یکی از مهم‌ترین نتایج این پژوهش، موفقیت در بازسازی نوتروفیل‌ها و پلاکت‌ها در تمام ۲۸ بیمار بود. زمان میانه برای بازسازی نوتروفیل‌ها ۱۸ روز و برای بازسازی پلاکت‌ها ۳۱ روز گزارش شد. این یافته نشان داد که در جمعیت مورد مطالعه، ترکیب پیوند یک واحد خون بندناف با محصول تکمیلی دیلانوبیسل با بازسازی موفق سلول‌های خونی همراه بوده است. پژوهشگران همچنین مشاهده کردند که محصول دیلانوبیسل در روزهای ابتدایی پس از پیوند، فعالیت قابل‌اندازه‌گیری در بازسازی برخی جمعیت‌های سلولی ایجاد می‌کند. افزایش گذرای سلول‌های میلومونوسیتی در حدود روز هفتم به اوج رسید و تا روز چهاردهم دیگر مشاهده نشد. این الگو با ماهیت موقت محصول تکمیلی سازگار بود. از سوی دیگر، افزایش زودهنگام لنفوسیت‌ها در حدود روز نهم مشاهده شد و در روز یازدهم به اوج رسید. بررسی منشأ این سلول‌ها نشان داد که این جمعیت از پیوند اصلی خون بندناف بیمار منشأ گرفته بود. این یافته از تعامل میان محصول تکمیلی و پیوند اصلی در مراحل اولیه بازسازی سیستم ایمنی حمایت می‌کند.این نتایج از نظر بالینی امیدوارکننده‌اند، اما باید توجه داشت که تعداد شرکت‌کنندگان محدود بوده و مطالعه در یک مرکز انجام شده است. بنابراین، نمی‌توان بر اساس این نتایج به‌تنهایی درباره برتری قطعی این روش نسبت به تمام روش‌های استاندارد پیوند نتیجه‌گیری کرد.

کاهش عوارض پیوند علیه میزبان

یکی از نگرانی‌های مهم در پیوند آلوژنیک سلول‌های بنیادی خون‌ساز، بروز بیماری پیوند علیه میزبان یا GVHD است. این عارضه زمانی ایجاد می‌شود که سلول‌های ایمنی اهداکننده، برخی بافت‌های بدن گیرنده را به‌عنوان عوامل بیگانه شناسایی کرده و به آن‌ها حمله کنند. پوست، کبد و دستگاه گوارش از جمله اندام‌هایی هستند که ممکن است درگیر شوند. بیماری پیوند علیه میزبان می‌تواند به شکل حاد یا مزمن بروز کند و در موارد شدید، به عارضه‌ای تهدیدکننده حیات تبدیل شود. به همین دلیل، پیشگیری و کنترل آن یکی از بخش‌های اساسی مراقبت از بیماران پس از پیوند است. در مطالعه حاضر، هیچ موردی از بیماری پیوند علیه میزبان حاد یا مزمن درجه سه تا چهار گزارش نشد. این نتیجه از نظر ایمنی قابل توجه است؛ به‌ویژه آنکه محصول تکمیلی دیلانوبیسل از چندین اهداکننده تهیه شده بود و با هدف تطابق اختصاصی HLA با بیمار تولید نشده بود. البته نبود موارد شدید GVHD در این مطالعه کوچک، به معنای حذف کامل خطر این عارضه در استفاده‌های آینده نیست. برای ارزیابی دقیق‌تر، تعداد بیشتری از بیماران باید در مطالعات بعدی بررسی شوند.

دستاورد و اهمیت پژوهش

دستاورد اصلی این پژوهش، معرفی و ارزیابی یک راهبرد ترکیبی برای تقویت پیوند خون بندناف است. در روش معمول، یک واحد خون بندناف باید تمام نیازهای بیمار برای بازسازی طولانی‌مدت سیستم خون‌ساز را تأمین کند. اما تعداد محدود سلول‌های موجود در یک واحد ممکن است در برخی بیماران، به‌ویژه بزرگسالان، چالش‌برانگیز باشد. در روش جدید، محصول تکمیلی دیلانوبیسل از چند واحد خون بندناف تهیه می‌شود و پس از تکثیر در آزمایشگاه، در کنار یک واحد اصلی خون بندناف به بیمار تزریق می‌شود. این محصول قرار نیست جایگزین پیوند اصلی شود؛ بلکه نقش آن حمایت از مراحل ابتدایی بازسازی خون‌سازی و سیستم ایمنی است. به بیان دیگر، سلول‌های تکمیلی مانند یک پشتیبان موقت عمل می‌کنند تا پیوند اصلی فرصت بیشتری برای استقرار و ایجاد عملکرد پایدار پیدا کند. اهمیت دیگر این روش در استفاده از سلول‌های چند اهداکننده است. تجمیع سلول‌های پیش‌ساز از چند واحد خون بندناف و تکثیر آن‌ها در شرایط کنترل‌شده، امکان تولید محصولی با تعداد سلولی بیشتر را فراهم می‌کند. این رویکرد ممکن است در آینده به بهبود دسترسی بیماران به پیوند خون بندناف کمک کند؛ به‌ویژه برای افرادی که یافتن اهداکننده مناسب برای آن‌ها دشوار است.

گام بعدی مطالعه

با وجود نتایج امیدوارکننده، دیلانوبیسل هنوز به شواهد بالینی گسترده‌تری نیاز دارد تا جایگاه آن در درمان استاندارد بیماران مبتلا به سرطان‌های خونی مشخص شود. مطالعه فاز دوم حاضر در یک مرکز و با تعداد ۲۸ بیمار انجام شده است. بنابراین، انجام مطالعات چندمرکزی با تعداد شرکت‌کنندگان بیشتر می‌تواند اطلاعات دقیق‌تری درباره اثربخشی و ایمنی این روش فراهم کند. یکی از موضوعات مهم برای پژوهش‌های آینده، مقایسه مستقیم این راهبرد با پیوند استاندارد خون بندناف بدون محصول تکمیلی است. چنین مقایسه‌ای می‌تواند مشخص کند که افزودن دیلانوبیسل تا چه اندازه زمان بازسازی نوتروفیل‌ها و پلاکت‌ها را کاهش می‌دهد و آیا این تغییر به کاهش عفونت‌ها، خون‌ریزی‌ها، مدت بستری و مرگ‌ومیر مرتبط با پیوند منجر می‌شود یا خیر.

جمع‌بندی

استفاده از سلول‌های بنیادی خون بندناف در درمان سرطان‌های خونی، یکی از کاربردهای تثبیت‌شده پزشکی بازساختی است؛ اما محدودیت تعداد سلول‌ها و تأخیر در بازسازی خون‌سازی همچنان از چالش‌های این روش به شمار می‌روند. مطالعه بالینی فاز دوم محصول دیلانوبیسل نشان داده است که افزودن سلول‌های پیش‌ساز تکثیرشده از چند واحد خون بندناف به یک پیوند استاندارد می‌تواند راهبردی امیدوارکننده برای حمایت از بازسازی اولیه خون‌سازی و سیستم ایمنی باشد. در این مطالعه، تمام ۲۸ بیمار به بازسازی نوتروفیل‌ها و پلاکت‌ها دست یافتند، ۲۷ نفر در دوره پیگیری زنده و بدون شواهد بیماری فعال گزارش شدند و هیچ موردی از بیماری پیوند علیه میزبان شدید حاد یا مزمن مشاهده نشد. بااین‌حال، این نتایج هنوز مقدماتی هستند و نباید آن‌ها را به معنای اثبات قطعی برتری این روش یا درمان مستقیم سرطان با سلول‌های تکمیلی دانست. آنچه این پژوهش را برجسته می‌کند، استفاده هوشمندانه از ظرفیت سلول‌های بنیادی و پیش‌ساز خون بندناف برای تقویت عملکرد یک پیوند اصلی است. اگر نتایج در مطالعات بزرگ‌تر تأیید شوند، این فناوری می‌تواند به توسعه نسل تازه‌ای از محصولات سلولی کمک کند که با کاهش تأخیر در بازسازی خون‌سازی، مسیر درمان بیماران مبتلا به بدخیمی‌های خونی را ایمن‌تر و قابل‌دسترس‌تر می‌کنند.

پایان مطالب/.