به گزارش پایگاه اطلاع رسانی بنیان، داروی متفورمین برای سال‌ها به عنوان یکی از مهم‌ترین درمان‌های دیابت نوع دو شناخته می‌شد و اغلب تصور می‌کردند که اثر اصلی آن از طریق مهار تولید گلوکز در کبد و بهبود حساسیت به انسولین اتفاق می‌افتد. با این حال، پژوهش تازه‌ای منتشر شده، تصویری بسیار پیچیده‌تر و شگفت‌انگیزتر از عملکرد این دارو ارائه می‌دهد. تصویری که مرکز ثقل آن نه کبد، بلکه روده و میکروبیوم انسانی است. پژوهشگران در این مطالعه نشان داده‌اند که متفورمین می‌تواند از طریق تغییر مستقیم فعالیت باکتری‌های روده، مسیرهای متابولیکی و التهابی بدن را دگرگون کند و همین موضوع شاید توضیح دهد که چرا این دارو در برخی افراد بسیار مؤثرتر از دیگران عمل می‌کند. در سال‌های اخیر، توجه دانشمندان به نقش میکروبیوم روده در بیماری‌های متابولیک به شکل چشمگیری افزایش یافته است. اکنون مشخص شده که ترکیب باکتری‌های روده تنها بر هضم غذا اثر نمی‌گذارد، بلکه می‌تواند روی عملکرد سیستم ایمنی، تنظیم اشتها، متابولیسم چربی‌ها، مقاومت انسولینی و حتی التهاب مزمن نقش تعیین‌کننده داشته باشد. مطالعه جدید نشان می‌دهد که متفورمین احتمالا بخشی از قدرت درمانی خود را از طریق بازآرایی همین اکوسیستم میکروبی به دست می‌آورد؛ تغییری که در نهایت بر نحوه استفاده بدن از انرژی اثر می‌گذارد.

روده؛ اندامی که در مرکز درمان دیابت قرار گرفته است

در این پژوهش، محققان با بررسی دقیق نمونه‌های بیولوژیکی بیماران و مدل‌های آزمایشگاهی دریافتند که مصرف متفورمین باعث افزایش برخی گونه‌های باکتریایی خاص در روده می‌شود؛ باکتری‌هایی که توانایی تولید متابولیت‌های ضدالتهابی و تنظیم‌کننده قند خون را دارند. یکی از یافته‌های مهم این بود که متفورمین می‌تواند مسیرهای متابولیکی وابسته به اسیدهای چرب کوتاه‌زنجیر را فعال کند؛ مولکول‌هایی که در سال‌های اخیر به عنوان عناصر کلیدی سلامت متابولیک شناخته شده‌اند. این تغییرات تنها به ترکیب میکروبی محدود نبود. پژوهشگران مشاهده کردند که متفورمین الگوهای بیان ژنی در سلول‌های روده را نیز تغییر می‌دهد و باعث فعال شدن مسیرهایی می‌شود که به بهبود پاسخ انسولینی و کاهش التهاب سیستمیک کمک می‌کنند. همین یافته‌ها احتمال می‌دهد که اثرات متفورمین بسیار فراتر از آن چیزی باشد که سال‌ها در کتاب‌های پزشکی آموزش داده می‌شد. جالب‌تر آنکه برخی از تغییرات ایجادشده در میکروبیوم حتی پیش از کاهش محسوس قند خون ظاهر شدند. این موضوع نشان می‌دهد که تنظیم میکروبیوم شاید نه نتیجه درمان، بلکه بخشی از علت اصلی اثر درمانی متفورمین باشد. چنین برداشتی می‌تواند مسیر تحقیقات آینده درباره داروهای دیابت را به طور اساسی تغییر دهد.

پیوند میان متفورمین و باکتری‌های مفید روده

پژوهشگران در کنار این مطالعه، نتایج دو تحقیق هم‌راستا را نیز بررسی کرده‌اند که هر دو بر نقش میکروبیوم در پاسخ به متفورمین تمرکز داشتند. یکی از این مطالعات نشان داد افرادی که به درمان متفورمین پاسخ بهتری می‌دهند، معمولا دارای تنوع میکروبی بیشتری در روده هستند و گونه‌هایی مانند Akkermansia muciniphila  و برخی باکتری‌های تولیدکننده بوتیرات در آن‌ها فراوان‌تر است. این باکتری‌ها به حفظ سلامت دیواره روده، کاهش التهاب و بهبود حساسیت انسولینی کمک می‌کنند. مطالعه دیگری نیز نشان داد متفورمین می‌تواند از طریق تغییر متابولیسم اسیدهای صفراوی، محیط روده را به نفع رشد میکروب‌های سودمند تغییر دهد. اسیدهای صفراوی تنها در هضم چربی نقش ندارند، بلکه به عنوان مولکول‌های پیام‌رسان نیز عمل می‌کنند و روی متابولیسم گلوکز و چربی تأثیر می‌گذارند. تغییر این مولکول‌ها توسط متفورمین می‌تواند بخشی از سازوکار پیچیده اثرات ضد دیابتی دارو را توضیح دهد. این یافته‌ها باعث شده‌اند برخی پژوهشگران حتی پیشنهاد دهند که در آینده، ترکیب متفورمین با پروبیوتیک‌های هدفمند یا رژیم‌های غذایی خاص بتواند اثربخشی درمان دیابت را افزایش دهد. در واقع شاید پاسخ درمانی بیماران تنها به ژنتیک انسانی وابسته نباشد، بلکه به ژنتیک میلیون‌ها میکروبی که در روده آن‌ها زندگی می‌کنند نیز مرتبط باشد.

وقتی التهاب مزمن به هدف پنهان درمان تبدیل می‌شود

یکی از جنبه‌های مهم این تحقیقات، نقش التهاب مزمن در بیماری‌های متابولیک است. اکنون شواهد زیادی وجود دارد که دیابت نوع دو تنها یک اختلال مربوط به قند خون نیست، بلکه با التهاب مزمن سطح پایین در سراسر بدن ارتباط دارد. متفورمین در این مطالعات توانسته برخی نشانگرهای التهابی را کاهش دهد و این اثر به نظر می‌رسد تا حد زیادی وابسته به تغییرات میکروبی روده باشد. پژوهشگران دریافتند که متفورمین می‌تواند نفوذپذیری دیواره روده را کاهش دهد. مشکلی که در بسیاری از بیماران مبتلا به چاقی و دیابت دیده می‌شود. وقتی دیواره روده بیش از حد نفوذپذیر شود، مولکول‌های التهابی و اجزای باکتریایی وارد جریان خون می‌شوند و واکنش‌های التهابی را در سراسر بدن فعال می‌کنند. بهبود این وضعیت می‌تواند فشار التهابی روی بافت‌هایی مانند کبد، پانکراس و عضلات را کاهش دهد و عملکرد متابولیک را بهتر کند.

چرا بعضی بیماران به متفورمین پاسخ نمی‌دهند

یکی از پرسش‌های قدیمی در درمان دیابت این بود که چرا برخی بیماران به متفورمین پاسخ فوق‌العاده‌ای می‌دهند، اما در برخی دیگر تأثیر دارو محدود است یا عوارض گوارشی شدیدی ایجاد می‌شود. یافته‌های جدید نشان می‌دهد که پاسخ این سؤال شاید در تفاوت میکروبیوم افراد نهفته باشد. محققان متوجه شدند بیمارانی که ترکیب میکروبی خاصی در روده داشتند، نه تنها کنترل قند خون بهتری تجربه می‌کردند، بلکه عوارضی مانند نفخ، درد شکم و اسهال نیز در آن‌ها کمتر دیده می‌شد. در مقابل، برخی الگوهای میکروبی با افزایش التهاب روده و کاهش تحمل دارو مرتبط بودند. این مسئله می‌تواند مفهوم پزشکی شخصی‌سازی‌شده را وارد مرحله تازه‌ای کند. مرحله‌ای که در آن شاید پزشکان پیش از تجویز متفورمین، وضعیت میکروبیوم بیمار را بررسی کنند تا مشخص شود بهترین درمان برای او چیست. حتی احتمال دارد در آینده، اصلاح میکروبیوم پیش از شروع درمان به بخشی از پروتکل مدیریت دیابت تبدیل شود.

ارتباط متفورمین با فراتر از دیابت

جالب است که تحقیقات پیرامون متفورمین دیگر تنها به دیابت محدود نمی‌شود. در سال‌های اخیر، این دارو در زمینه‌هایی مانند پیری، بیماری‌های قلبی، سرطان و اختلالات عصبی نیز مورد توجه قرار گرفته است. برخی پژوهشگران معتقدند اثرات ضدالتهابی و متابولیکی ناشی از تغییرات میکروبی روده می‌تواند توضیح دهد که چرا متفورمین در مدل‌های آزمایشگاهی با افزایش طول عمر و کاهش برخی بیماری‌های وابسته به سن همراه بوده است. برخی دانشمندان حتی باور دارند که متفورمین شاید نخستین نمونه از نسل جدید داروهایی باشد که به جای هدف قرار دادن مستقیم اندام‌های انسانی، اکوسیستم میکروبی بدن را دستکاری می‌کنند تا اثر درمانی ایجاد شود. چنین نگاهی می‌تواند تعریف سنتی داروشناسی را دگرگون کند. یافته‌های تازه درباره متفورمین تنها مربوط به یک داروی قدیمی نیستند؛ بلکه نشان می‌دهند نگاه علم به بیماری‌های متابولیک در حال تغییر اساسی است. برای سال‌ها تمرکز اصلی روی قند خون، انسولین و عملکرد پانکراس بود، اما اکنون روده و میکروبیوم به یکی از بازیگران اصلی این معادله تبدیل شده‌اند. این تغییر دیدگاه می‌تواند مسیر توسعه درمان‌های آینده را نیز تغییر دهد. شاید در سال‌های آینده داروهایی طراحی شوند که به طور اختصاصی ترکیب میکروبی روده را تنظیم کنند، یا رژیم‌های غذایی ویژه‌ای توسعه یابند که پاسخ به درمان‌های متابولیک را تقویت کنند. حتی ممکن است مفهوم درمان دیابت از کنترل ساده قند خون فراتر برود و به بازسازی اکوسیستم داخلی بدن برسد.

در حال حاضر، پژوهشگران تأکید می‌کنند که هنوز برای نتیجه‌گیری قطعی زود است و مطالعات بیشتری باید انجام شود تا مشخص شود کدام تغییرات میکروبی دقیقا مسئول اثرات درمانی متفورمین هستند. با این حال، آنچه روشن به نظر می‌رسد این است که روده دیگر تنها یک اندام گوارشی محسوب نمی‌شود، بلکه به مرکزی برای تنظیم سلامت متابولیک و ایمنی بدن تبدیل شده است؛ مرکزی که شاید کلید نسل آینده درمان‌های پزشکی را در خود پنهان کرده باشد.

پایان مطلب./